Στις πηγές του τραγικού

Επαναφέρω σήμερα στο φως μια κριτική μου πριν από 52 χρόνια που αφορά το ανέβασμα του «Αίαντα» του Σοφοκλή από το ΚΘΒΕ σε σκηνοθεσία του Κωστή Μιχαηλίδη. Εχει πάντα σημασία να επανερχόμαστε σε παλιές παραστάσεις και σε παλιές κριτικές για να αντλήσουμε επιχειρήματα πάνω σε θεμελιώδη προβλήματα, όπως το τραγικό ύφος και ήθος και όπως τα λογικά, συναισθηματικά και, θα έλεγα, και τα ηθικά κριτήρια που επιστρατεύονται κάθε εποχή να κρίνει το τραγικό και το κωμικό ήθος, εφαρμοσμένο συλλογιστικά στα ίδια αιώνια κείμενα μιας ανεπανάληπτης εποχής του παγκόσμιου πολιτισμού.

Το ΚΘΒΕ παρουσίασε τον σοφόκλειο «Αίαντα», το πρώτο σωζόμενο έργο του Σοφοκλή που έχει όλα τα σημάδια της δραματουργίας του Αισχύλου, άρα το επιχείρημα της συνέχειας, στο Φεστιβάλ Φιλίππων, μεταξύ άλλων, το καλοκαίρι του 1972. Κύριοι πρωταγωνιστές, ο Χρήστος Πάρλας, η Κατερίνα Χέλμη, ο Ανδρέας Ζησιμάτος, ο Γιάννης Κάσδαγλης, ο Δημήτρης Καρέλλης, ο Νίκος Βρεττός. Σημείωνα στην κριτική μου τότε στο «ΒΗΜΑ»: «Ο “Αίας” θεωρείται το αρχαιότερο από τα σωζόμενα έργα του Σοφοκλή. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς σχολαστικός αναγνώστης για να αντιληφθεί πως στο έργο αυτό ο ποιητής θέτει μια για πάντα τα ιδεολογικά θεμέλια, πάνω στα οποία θα υψώσει αργότερα το ποιητικό του οικοδόμημα. Στον “Αίαντα” είναι τόση η σαφήνεια των θέσεων, η αναλυτικότητα στην επεξεργασία που θα μπορούσε κανένας να μιλήσει για “κανόνα” της σοφόκλειας φιλοσοφίας του θεατρικού γεγονότος. Δεν κέρδισε τυχαία την εύνοια του Αριστοτέλη.

Κλασικοί θεολόγοι

Η υπερβολή, η μεσότης και η έλλειψις είναι οι πάγιες κατηγορίες των χαρακτήρων του Σοφοκλή. Η ρευστότητα των ανθρωπίνων, οι μεταπτώσεις της αναγκαίας τύχης, η μετάσταση, το αιώνια γίγνεσθαι είναι οι γιγαντιαίες μυλόπετρες που μέσα τους συντρίβονται οι ανθρώπινες υπάρξεις. Πίσω από τη συνεχή ροή υπάρχει πάντα ακατάλυτος, αμετακίνητος ο θείος “παράγων”. Ο Σοφοκλής υπήρξε ο ορθοδοξότερος κλασικός θεολόγος. Αν ο Αισχύλος ήταν η Παλαιά Διαθήκη, ο Σοφοκλής ήταν η Καινή, ίσως ο Παύλος της κλασικής θεολογίας. Αν δε “θεολογούμε”, μελετώντας τους τραγικούς, φοβούμαι πως τους παραμορφώνουμε. Θα έλεγα, μάλιστα, πως ο Ευριπίδης θεολογεί περισσότερο, όπως όλοι οι αιρεσιάρχες.

Οι τραγικοί, όλοι τους, θέτουν και εξηγούν τον κόσμο σε δύο επίπεδα, το θεϊκό και το ανθρώπινο. Σ’ αυτό ακολουθούν τον Ομηρο, ως το τέλος. Η διαφορά τους βρίσκεται στον τρόπο και στην έκταση που αντιλαμβάνονται την αλληλεπίδραση των δύο επιπέδων. Οι άνθρωποι και οι θεοί στον Αισχύλο είναι οντότητες υπάλληλες, στον Σοφοκλή συνάλληλες και στον Ευριπίδη επαλλάσσουσες.

Στον «Αίαντα», όπως και σε όλα τα δράματα του Σοφοκλή, υπάρχει ένα “σχέδιο βίου” που συγκρούεται με το απόλυτο μέτρο, το θεϊκό σχέδιο. Μέσα σ’ αυτό το τελευταίο “φαινόμενο” το πρώτο γίνεται αδιέξοδο. Ο ποιητής αυτή την εικόνα την παρουσιάζει στον Πρόλογο. Η τραγική γελοιοποίηση του Αίαντα από την Αθηνά μπροστά στον Οδυσσέα θέτει και λύνει όλη τη σοφόκλεια προβληματική. Ολόκληρο το έργο του ποιητή είναι ανάπτυγμα αυτού του Προλόγου στον “Αίαντα”. Η ζωή των ανθρώπων είναι “είδωλο και κούφη σκιά”. Αυτός ο χαρακτηρισμός για την ανθρώπινη πλάνη είναι ένα σημαντικό προανάκρουσμα στη θεολογία της πλατωνικής σπηλιάς. Η αλήθεια βρίσκεται πίσω από την πλάτη μας. Δεν έχω σκοπό σε αυτό το σημείωμα να εξαντλήσω θέματα που χρειάζονται άλλον τόπο και άλλον καιρό. Θέτω απλώς μερικά πράγματα, γιατί φαίνεται πως το πρόβλημα της ερμηνείας των τραγικών αριστουργημάτων παίρνει έναν δρόμο επικίνδυνο, υπακούοντας σε ένα πλήθος αναχρονιστικές σκοπιμότητες. Υπάρχει ένα ευρύ πεδίο συνεννοήσεως με τους κλασικούς, υπάρχουν όμως και όρια που, αν τα υπερβούμε, κινδυνεύουμε και τους κλασικούς να χάσουμε και τη δική μας προβληματική να νοθεύσουμε.

Υποδειγματικός “Αίας”

Στους Φιλίππους είδαμε μια υποδειγματική και σεμνή παράσταση του “Αίαντα”. Ο κ. Κωστής Μιχαηλίδης ακολουθεί με ακρίβεια και ευλάβεια, θα λέγαμε, τη ροντηρική άποψη για την ερμηνεία των τραγικών. Ο τρόπος που ο Ροντήρης συνέλαβε τη μορφή μιας σύγχρονης προσέγγισης του τραγικού θεάτρου και συζητήσιμη είναι και ελέγξιμη. Είναι, όμως, προς το παρόν η πιο ολοκληρωμένη, αν εξαιρέσουμε την άποψη του Καρζή. Ο κ. Μιχαηλίδης είναι ένας εμπειροτέχνης. Ξέρει να μεθοδεύει τη δουλειά του, έχει την αίσθηση του ρυθμού, χωρίζει τις ποιότητες, κρατά το λυρικό στοιχείο του χορού χωριστό από το επικό, διαγράφει με σαφήνεια τους όγκους των χαρακτήρων και σχηματοποιεί τις συγκρούσεις, χωρίς να απλουστεύει.

Η παράστασή του είχε αρχή, μέση και τέλος. Θεωρούμε υποδειγματική τη δουλειά του, γιατί πιστεύουμε πως η άποψή του μόνο, όταν είναι ξεκάθαρη, χωρίς προσπάθειες νοθείας, μπορεί να συμβάλει στην απαραίτητη συντήρηση ενός τρόπου που δεν αποδείχθηκε επιτυχημένος. Η ερμηνεία της τραγωδίας δεν κινδυνεύει από τη σωστή συντήρηση, αλλά από τις παραμορφώσεις. Ανάγκη από νέες ερμηνείες έχουμε, όχι από πονηρές συμβιβάζουσες και καλλιγραφικές ισορροπίες ετερόκλητων λύσεων. […] Η χορογραφία της κ. Ντόρας Τσάτσου – Συμεωνίδου είχε σχεδιαστεί σωστά, ήταν ευρηματική, καθόλου τυπική και φανέρωνε μελέτη του κειμένου και φαντασία. Το πρώτο στάσιμο ήταν η καλύτερη επίτευξη, το δεύτερο χορεύτηκε με κέφι».

Τιμούμε τους πρωτοπόρους καλλιτέχνες σε ένα είδος θεάτρου που οι Ελληνες του σήμερα κληροδότησαν στον διεθνή προβληματισμό πάνω στο τραγικό και κλασικό είδος και ήθος και ύφος.