Ζωής θεμέλια

Ο,τι θα γραφεί σήμερα δεν είναι ιστορία θεάτρου, πράγμα που απασχολεί άλλη στήλη και μέρα της εβδομάδας. Είναι βαθιά ριζωμένη εμπειρία από αυτές που μας καθορίζουν και μας συντηρούν στη διάρκεια μιας ζωής. Γεννήθηκα πριν από τον μεγάλο πόλεμο και στη διάρκεια της Κατοχής ήμουν έξι ετών. Ο πατέρας μου ήταν φιλόλογος εκπαιδευτικός και στη μεγάλη τραγική περίοδο της πείνας κατόρθωσε να πάρει μετάθεση από τη Λαμία, όπου γεννήθηκα, στην κωμόπολη της μάνας μου, την Αταλάντη, γιατί ο μισθός του Δημοσίου που έπαιρνε δεν κάλυπτε πάνω από μια βδομάδα τον μήνα. Στην Αταλάντη η οικογένεια της μάνας μου ήταν μεσοαστική, με έσοδα από αγροτικά προϊόντα που καλλιεργούσαν τα αδέλφια της, περιουσία της γιαγιάς, αφού ο παππούς μου ήταν δάσκαλος. Είμαι περήφανος για την ιστορία της οικογένειάς μου – παππούς, πατέρας, εγώ, ο ένας μου αδελφός, εκπαιδευτικοί – και, φυσικά, η αείμνηστη γυναίκα μου.

Στα παιδικά μου χρόνια, ιδιαίτερα στην Κατοχή, υπήρξε μια έξαρση αγάπης για τα λαϊκά θεάματα. Εξάλλου κινηματογράφο είδα για πρώτη φορά από εγγλέζους στρατιώτες που είχαν έρθει να βοηθήσουν τον ελληνικό στρατό κατά τον Εμφύλιο. Ηταν επίκαιρα από τους αγώνες εναντίον της γερμανικής Κατοχής. Γι’ αυτό, ό,τι θα γράψω εδώ σήμερα συνιστά άλλη ταραχή, άλλον αιφνιδιασμό της ζωής, των συνθηκών και των συγκινήσεων. Μεγάλωσα με τον Καραγκιόζη και το Κουκλοθέατρο. Ο Καραγκιόζης εκπαίδευσε για πολλά χρόνια από τις αρχές του περασμένου αιώνα τη λαϊκή δίψα για θέαμα. Επαθα κατάθλιψη, όταν είδα τον Καραγκιόζη να γίνεται τηλεοπτικός. Είναι αξέχαστες οι συγκινήσεις, όταν για πρώτη φορά ο πατέρας μου με καθοδήγησε στην ετοιμασία ενός θιάσου χάρτινων ηρώων. Αγόραζες από τα βιβλιοπωλεία σελίδα ένα μέτρο επί ένα μέτρο που είχαν τυπωμένες έγχρωμες φιγούρες  του Καραγκιόζη. Για ώρες με ένα ψαλίδι έκοβες τις φιγούρες, τις κολλούσες σε χαρτόνια, έβαζες στη θέση τους χέρια, πόδια, σώμα, κεφαλή και σιγά σιγά έφτιαχνες τον θίασο. Πρώτα ο Καραγκιόζης, η κυρά του, τα παιδιά του. Υστερα ο φίλοι και αντίπαλοι, οι Αρβανίτες, οι Τούρκοι, ακόμα και κάποιοι εξωγήινοι, τέρατα, φίδια. Εξάλλου ο κατηραμένος όφις ήταν ένας από τους εχθρούς των χάρτινων ηρώων, του Μπαρμπα-Γιώργου, του Σταύρακα, του Χλεμπόνη, αλλά και του Μεγαλέξαντρου. Πολύ νωρίς μάθαμε ιστορία της Ελλάδας από τις φιγούρες που βρίσκαμε στα μαγαζιά, με ήρωες τον Διάκο, τον Κολοκοτρώνη, τον Ανδρούτσο και από την άλλη τον Δράμαλη και τη «νίλα» του.

Παράλληλα με το σχολείο, όπου η ιστορία ήταν εθνική επιταγή και ταυτότητα γνωσικής περιουσίας, όπου ο δάσκαλος, όταν μια συνείδηση που μετέδιδε το ήθος και τα σχέδια βίου των προγόνων και προετοιμάζαμε για τους αιφνιδιασμούς της νεωτερικότητας και των ξένων ηθών που, μετά τον πόλεμο και τα νέα μέσα επικοινωνίας μας ενέταξαν και στην ευρωπαϊκή, αλλά και στην αμερικανική ιστορία, αφού στις μέρες τις νεανικές μου δεν υπήρχε οικογένεια που να μην έχει ένα μέλος της μετανάστη στην Αμερική. Οχι μόνο στις ΗΠΑ, αλλά και στη Βραζιλία, τη Χιλή, την Αργεντινή και το Περού. Σε εποχές οικονομικά τραγικές ζήσαμε με τα ρούχα που μας ταχυδρομούσαν οι συγγενείς από το Σικάγο και την Αλαμπάμα.

Εγώ πρωτοφόρεσα ρούχα στα μέτρα μου, όταν ήταν να κατέβω στην Αθήνα για να σπουδάσω στη Φιλοσοφική. Εως τότε φορούσα μπουφάν και συχνά δερμάτινα, αν ο συγγενής ήταν γενναιόδωρος. Λίγο, βέβαια, μικρότερα ή μεγαλύτερα από το σώμα μου. Αλλά ποιος να σε παρεξηγήσει, όλοι τα ίδια φορούσαμε. Φωτογραφική μηχανή είδα στην οικογένειά μου φοιτητής. Εως τότε ακόμα και για να στείλεις κάπου την εικόνα σου έπρεπε να σταθείς στο πάρκο της πόλης απέναντι στον φωτογράφο με τη φυσούνα και τον χρόνο λήψης, μετρώντας ως το δέκα! Πριν είδα σινεμά, σκαρφαλωμένος σε ένα μαγαζί απέναντι από τον υπαίθριο κινηματογράφο που ήταν έξοχος σε ταράτσα με κάγκελα. Τι πρωτοείδα; Από απόσταση 30 μέτρων και ψηλά; Ενα ελληνικό έργο με πρωταγωνιστή τον άρτι αφιχθέντα από το Παρίσι Λάμπρο Κωνσταντάρα, νέο ζεν πρεμιέ, και πρωταγωνίστρια τη Ζινέτ Λακά, Ελληνίδα τε με «καλλιτεχνικό» ψευδώνυμο. Τίτλος: «Η βίλα με τα νούφαρα»! Μελό και των γονέων.

Τη γενιά μου ο κινηματογράφος τη μόρφωσε, πέρα από τις εγκύκλιες γνώσεις που μας προσέφεραν έξοχοι δάσκαλοι, αφοσιωμένοι και επιεικείς, αφού γνώριζαν τις συνθήκες, υλικές και παιδευτικές, που κυριαρχούσαν, με απαίτηση να τις παπαγαλίσεις για να αριστεύσεις. Εγώ ανέβηκα στην εκτίμηση των δασκάλων μου, όταν, ως πρώτος μαθητής, επιλέχθηκα να καταθέσω στεφάνι στον ανδριάντα του Αθανασίου Διάκου που δέσποζε στην ομώνυμη πλατεία της πόλης, διάβασα το δικό μου κείμενο, που οι δάσκαλοι το θεώρησαν κατόρθωμα και τόλμη! Παράλληλα με τον λαϊκό Καραγκιόζη, μας διασκέδαζε και το Κουκλοθέατρο. Υπήρχαν έξοχοι μαστόροι του είδους, συχνά και ένας μόνος του, άλλοτε δύο που, πίσω από τον μπερντέ, μιμούνταν όλους τους ήρωες, άλλοτε τον καθαρευουσιάνο δάσκαλο, άλλοτε τον ρουμελιώτη λοχία, άλλοτε τον επανακάμψαντα από την Αμερική συμπατριώτη, που μιλούσε τσάτρα πάτρα τα ελληνικά, με το ιδίωμα της περιοχής που γεννήθηκε πριν από πενήντα χρόνια!

Υπήρχαν, βέβαια, και τα βιβλία, κι εδώ έπαιζε ουσιαστικό ρόλο ο δάσκαλος. Δεν ήταν όλοι φίλοι του ξένου, πέρα από το επίσημο σχολικό, βιβλίου. Είχα την τύχη ένας δάσκαλος, μακαρίτης από πολλά χρόνια, να με μυήσει στην ανάγνωση λογοτεχνίας. Κυρίως ελληνικής πεζογραφίας. Η καθαρεύουσα ήταν η επίσημη γλώσσα στην εκπαίδευση και ο Παπαδιαμάντης ή ο Βιζυηνός ήταν προσπελάσιμοι στη γλωσσική μας περιουσία. Αλλά και οι δημοτικιστές, ο Βάρναλης ως πεζογράφος, ο Τέλλος Αγρας, ο Καρκαβίτσας, ο Πολέμης και, βέβαια, η Πηνελόπη Δέλτα που μύησε χιλιάδες νέους στη λογοτεχνία του ήθους και της ιστορικής αλήθειας. Οταν διάβασα τα ιστορικά της αφηγήματα, θυμάμαι πως ξύπνησα τη νύχτα που διάβαζα κρυφά με το καντήλι τη μάνα μου και της είπα αυστηρά, γιατί δεν με γέννησε τον «Καιρό του Βουλγαροκτόνου»!

Είμαι χρόνια δάσκαλος και κάθε χρόνος που περνάει διαπιστώνω μια γλωσσική φτώχεια στους μαθητές που φτάνουν στο Λύκειο. Φτωχές εικόνες, απλοϊκές ιδέες και παιδαριώδη αισθήματα για παιδιά 17 ετών. Στα 17 μου είχα διαβάσει όλον τον Βιζυηνό τόσο μανιακά, ώστε συχνά επέλεγα τη γλώσσα του και το ήθος του για να γράψω την καθιερωμένη έκθεση κάθε βδομάδας. Εκπληκτοι έξοχοι δάσκαλοί μου διαπίστωσαν την παπαδιαμάντια ή την καρκαβίτσια γλώσσα, παρασάγκες διάφορες και λειτουργικά και πολιτισμικά. Στα 14 έστησα τη δική μου σκηνή του Καραγκιόζη. Στο υπόγειο του πατρικού σπιτιού της μάνας μου, που λειτουργούσε σαν αποθήκη όλων των αναγκαίων προϊόντων για το νοικοκυριό: πατάρια με στάρι, καλαμπόκι, φακές, φασόλια, πιθάρια με λάδι, ξίδι, κρεμασμένες από τη στέγη πιατέλες με ξερά σύκα, κάδοι με ελιές και, βέβαια, βαρέλια ξύλινα με κρασί και πετιμέζι. Ηταν σπάνιο το γεγονός να με στείλει η μάνα μου στον μπακάλη να ψωνίσω κάτι που της έλειπε, συνήθως ήταν μπαχαρικά. Υπήρχε μια οικιακή οικονομία αξιοθαύμαστη. Ακόμα και οι φτωχοί συμπολίτες που δεν είχαν περιουσία γης, δουλεύοντας στα ξένα χωράφια, αμείβονταν σε είδος, έτσι ώστε από κανένα σπίτι δεν έλειπαν τα στοιχειώδη για την τροφή, τη ραφή, τη βαφή.

Εγώ πρωτοφόρεσα, όπως ήδη είπα, δικά μου ρούχα, ραμμένα στα μέτρα μου, όταν ξεκίνησα από την επαρχία για τις σπουδές στην Αθήνα. Το μόνο που μας παρηγορούσε ήταν πως βρίσκαμε τρόπους να διαβάζουμε, κυρίως λογοτεχνία, ελληνική και ξένη. Ανακαλύψαμε τον Μακρυγιάννη και τον Τολστόι τον Ντοστογιέφσκι και, βέβαια, τον Σαίξπηρ στις έξοχες γλωσσικές μεταφράσεις του Ρώτα και του Καρθαίου. Ανακαλύψαμε τον απαγορευμένο από την επίσημη τότε εκπαίδευση Καβάφη. Θυμάμαι και γελώ πως μια νύχτα ξύπνησα και πάλι τη μάνα μου και της είπα, γιατί δεν με γέννησε Ρώσο, αφού μόλις είχα διαβάσει τον «Εφηβο» του Ντοστογιέφσκι!

Σήμερα τα παιδιά της ίδιας μ’ εμάς ηλικίας δεν διαβάζουν, βλέπουν βέβαια πολλή τηλεόραση και βίντεο, αλλά η ανάγνωση έχει άλλη ταραχή. Είναι ενεργητική κι όχι παθητική γνώση. Δεν έχω γνωρίσει νέο που γράφει λογοτεχνία και ως μόνο εφόδιο να έχει την τηλεόραση και το ραδιόφωνο. Μπορεί να κάνω λάθος, γιατί σπάνια βέβαια βλέπω γραπτά νέων που έχουν ως περιουσία μοναδική την τηλεόραση και έχουν κατορθώσει να ξεφύγουν από την παθητική απόλαυση, διότι δεν αρνούμαι και η ακρόαση μιας τηλεοπτικής γραφής μπορεί να κινητοποιήσει στην κριτική προσέγγιση ενός φαινομένου και όχι μόνο στην αποδοχή της.

Οταν ο Παλαμάς έγραψε τον στίχο «δε σ’ αγαπώ, σ’ αγαπάω» τίμησε μια έξοχη ιδιότητα της γλώσσας μας, τη γραμματική ποικιλία, που και άλλες γλώσσες διαθέτουν, αλλά μόνο η γραφή αποτυπώνει το έξοχο φαινόμενο, ένα συνηρημένο και ένα ασυναίρετο ρήμα στον ίδιο λόγο κατά παράθεση να δημιουργούν μια νοηματική ποικιλία και βέβαια συγκίνηση. Αλλο φιλώ και φιλάω, άλλο τιμώ και τιμάω, άλλο γελώ και γελάω και άλλο αψηφώ και αψηφάω. Μου έχει συμβεί να γράψω μια συνηρημένη λέξη σε ποίημά μου και, όταν την αντικατέστησα με ασυναίρετη, άλλαξε και νόημα και θερμοκρασία και πρόθεση.