Το λευκό σάβανο της Ιστορίας

Στο σπονδυλωτό μυθιστόρημα Το χιόνι των Αγράφων ο αναγνώστης γίνεται μάρτυρας της επίμοχθης και βασανιστικής πορείας 1.500 περίπου επιστρατευμένων απειροπόλεμων της λεγόμενης «Ταξιαρχίας Αόπλων Ρούμελης» του ΔΣΕ, που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 1948, υπό την καθοδήγηση του Γ. Γούσια, με αφετηρία τη Βράχα Ευρυτανίας και προορισμό τη Μακεδονία. Στις έντεχνα διαπλεκόμενες ιστορίες που συνέχουν την αφήγηση και μέσα από μια κινηματογραφικής πνοής μικροπερίοδη γραφή που αξιοποιεί υποδειγματικά τη νόρμα της λιτής έκφρασης, ζωντανεύει η εφιαλτική δυστοπία του Εμφυλίου: δεκαεξάχρονοι βγαίνουν στο βουνό για να εκδικηθούν τον θάνατο του πατέρα τους, στρατολογημένοι ανήλικοι παραμιλούν στον ύπνο τους ζητώντας τη μάνα τους, οιηματίες αρχηγοί αποδύονται σε παραληρήματα επαναστατικής φωνασκίας φουσκωμένοι από την ιδέα ότι είναι η ιστορική συνέχεια του Μάο, σπίτια και σόγια πυρώνονται στη φωτιά του «άγιου μίσους», η ύπαιθρος στενάζει από την τρομοκρατία και το θανατικό που σπέρνουν οι κυνηγοί κεφαλών, μαχητές θύματα της δολοφονικής σκευωρίας των συναγωνιστών τους κλείνουν τα μάτια, πριν από την ομοβροντία των συντροφικών όπλων, για να δουν τελευταία φορά τη μάνα τους να μπαίνει στο παιδικό δωμάτιο να τους καληνυχτίσει. Η δοκιμασία της πορείας των αόπλων, κάτω από τα πυρά των τανκς και των αεροπλάνων και υπό το κράτος της πείνας, του ψύχους και των συνεχών απωλειών εξιστορείται με συγκινητική ένταση. Στη λίμνη Κάρλα μένουν τα παγωμένα κουφάρια όσων δεν μπόρεσαν να βγουν στην αντίπερα όχθη. Στα χωριά καραδοκεί πάντα ο κίνδυνος της ενέδρας από τον Κυβερνητικό Στρατό. Ο κάμπος των Φαρσάλων σωστό ναρκοπέδιο και η διάβαση του Πηνειού σωστός άθλος.

Η διαχείριση του ατομικού και συλλογικού τραύματος και η αναστοχαστική, συχνά, συνομιλία του με τη μετεμφυλιακή πραγματικότητα μιας κοινωνίας διχασμένης σε νικητές και ηττημένους δομούνται με βάση τις συστηματικές αφυπνίσεις της ηθελημένης και αθέλητης μνήμης, που «άλλοτε πικρίζει σαν σκέτος ελληνικός και άλλοτε ματώνει σαν το πιο κόκκινο κρασί», ενώ «η ζωή γλύφει τις ανοιχτές πληγές της, βουλώνοντας τρύπες από σφαίρες στους τοίχους των σπιτιών» ή «ανασταίνοντας νέα παιδιά με τα ονόματα όσων έφυγαν οριστικά». Το παρελθόν στοιχειώνει το παρόν των επιγόνων που ακόμα ψάχνουν τα ίχνη των δικών τους εγείροντας την ιερή αξίωση να μην επιβάλει τους κανόνες της η «ύπουλη εξουσία της λήθης». Το παρόν γυρεύει να κλείσει τους λογαριασμούς του με το παρελθόν και ο Χαραλάμπης Σουρούτσης, που βασανίζεται από τη «στάμπα» του δηλωσία, δεν σταματά να αποζητά το σταυρουδάκι που έχασε για να το δέσει ξανά με την ορφανή αλυσιδίτσα, ενώ για τη Σωτηρία ο χρόνος κοκκάλωσε στη μέρα του βιασμού της και από τότε πάντα βλέπει το χιόνι κόκκινο. Το χιόνι. Μόνιμο πρελούδιο και κατακλείδα σε κάθε εκδοχή του δράματος. Παγωμένο ή απάτητο, κάτασπρο ή άλικο σκηνοθετεί διακριτικά τα πάντα μέσα από ρόλους πολλαπλούς: στημόνι στην ύφανση της πλοκής, συνειρμική υπόμνηση των παιδικών χρόνων, πέπλο συγκάλυψης σε ανομολόγητες αλήθειες, υποβολέας και προμάντεμα του θανάτου.

Ο Παναγιώτης Χατζημωυσιάδης κατορθώνει να αποδώσει ανάγλυφα τη μοίρα του απλού ανθρώπου που στροβιλίζεται, τις περισσότερες φορές μοιραία και μη έχοντας άλλη επιλογή, στη δίνη της Ιστορίας. Εκεί όπου η σκοπιμότητα της πολιτικής τακτικής σχεδόν εκμηδενίζει το δικαίωμα στην ατομική επιλογή και τον αυτοκαθορισμό, οι άνθρωποι τρέπονται σε άβουλα ενεργούμενα του αμείλικτου ιδεολογικού στρατωνισμού, το ερωτικό αίσθημα ματαιώνεται μέσα στη δίνη του μίσους και του παραλογισμού και η καχυποψία διαχέεται με ιοβόλο ορμή στις ανθρώπινες σχέσεις. Την ίδια στιγμή πυορροούν ακόμα από τις ραφές της συλλογικής μνήμης οι κατοχικές εικόνες από τις ομαδικές εκτελέσεις, τον τεντωμένο δείκτη του δήμιου δωσίλογου, τις πυρπολήσεις χωριών και τις σφαγές αμάχων.

Ο Παναγιώτης Χατζημωυσιάδης δεν ανατέμνει την παθολογία του Εμφυλίου με όρους ιστορικής αποτίμησης της σύγκρουσης. Τον ενδιαφέρει η πιο αθέατη και λιγότερο συζητημένη όψη του Εμφυλίου: η διάθλασή του στην οικογενειακή εστία, στις τοπικές κοινωνίες των ορεινών και ημιορεινών περιοχών που υπήρξαν πεδία σύγκρουσης, η διαχείριση του ως προσωπικής εμπειρίας και ως στοιχείου διαμόρφωσης της προσωπικής ή συλλογικής ταυτότητας. Και αυτό, βέβαια, που οφείλει κανείς να αναγνωρίσει είναι ότι το εγχείρημα του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη να (μυθ)ιστορήσει τη συγκεκριμένη ανθρώπινη τραγωδία προσεγγίζει, με σκεπτικισμό και περίσκεψη, θέματα που ακόμα προκαλούν αμηχανία και αφορούν λάθη και παραλείψεις που σημάδεψαν την πορεία του λαϊκού κινήματος της ταραγμένης δεκαετίας 1940-1950: τις αστοχίες στελεχών που αδυνατούσαν, από οίηση, ανεπάρκεια ή ιδεολογικό φανατισμό, να ανταποκριθούν στο ύψος των ιστορικών προκλήσεων ή να διαισθανθούν το αδιέξοδο κάποιων επιλογών, τις εκτελέσεις των Γ. Γιαννούλη και Γ. Γεωργιάδη κ.ά.

Το βιβλίο θεωρώ ότι βρίσκει δικαίως μια θέση στην ήδη πλούσια λογοτεχνική παραγωγή που αξιοποιεί τη θεματική του Εμφυλίου. Η πορεία των επίστρατων με τα «καμπουριασμένα κορμιά» και τα «ξυλιασμένα πόδια», από τους οποίους επέζησαν 350, απηχεί τον βηματισμό μιας ολόκληρης εποχής μέσα στο χάος της σύγχυσης και της εχθροπάθειας. Αυτό που απομένει είναι η σιωπή. Μέσα σε αυτή τη σιωπή ας ακούσουμε τον αφηγητή: «(…) Η ιστορία συνέχιζε να αφήνει πατημασιές και πτώματα στο χιόνι, που συνέχιζε να πέφτει και να σκεπάζει τα πάντα. Οσο και αν το βασάνιζε στο μυαλό του όμως, δεν έβρισκε να μένει κάτι παραπάνω από τούτο το λευκό σάβανο πάνω στις πλαγιές των βουνών, στους νεκρούς, στη μνήμη, στη χώρα, στην ιστορία και ασφαλώς στον ίδιο».