Ο άγνωστος πόλεμος Γαλλίας – ΗΠΑ ια τους Δελφούς

«Τις πταίει» που πριν από 132 χρόνια ο Χαρίλαος Τρικούπης έδωσε το χρίσμα στη Γαλλική Σχολή Αθηνών να φέρει ξανά στο φως το μαντείο των Δελφών; Για ποιο λόγο στον σχεδόν δωδεκαετή «μαραθώνιο» των διαπραγματεύσεων η Γαλλική Σχολή έκοψε το νήμα πριν από τον μεγάλο της αντίπαλο, την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα; Η νίκη των Γάλλων ήταν, όπως έχει ευρέως υποστηριχθεί, το αποτέλεσμα μιας ευνοϊκής για την Ελλάδα εμπορικής συμφωνίας για την εξαγωγή σταφίδας με χαμηλό δασμό ή μήπως πρόκειται για μύθο; «Η αλληλουχία των γεγονότων και των ενεργειών όπως προκύπτει από τη δημόσια και την ιδιωτική αλληλογραφία των εμπλεκομένων αφηγείται μια διαφορετική ιστορία», επισημαίνει η διευθύντρια των Αρχείων της ΑΣΚΣΑ Ναταλία Βογκέικοφ σε άρθρο της υπό τον τίτλο «Το αμερικανικό όνειρο για την ανασκαφή των Δελφών ή πώς το μαντείο ταλαιπώρησε τους Αμερικανούς», αναρτημένο στο blog της «From the Archivist’s Notebook» και βασισμένο σε αρχειακό υλικό που δεν είχε μελετηθεί.

«Οι διαπραγματεύσεις διεξήχθησαν με αντίστροφη σειρά. Η εμπορική συμφωνία ακολούθησε την παραχώρηση της ανασκαφής των Δελφών, το 1891, και μάλιστα η συγκεκριμένη συμφωνία δεν ανέφερε καθόλου σταφίδες», επισημαίνει η Βογκέικοφ με αφορμή την Ετήσια Διάλεξη των Αρχείων της ΑΣΚΣΑ που έχει ως θέμα της την ιστορία της Γαλλικής Σχολής Αθηνών με ομιλητές την καθηγήτρια Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Τουρ, Λουσίλ Αρνό – Φαρνό, και τον τέως διευθυντή της Σχολής (2011-2019) και καθηγητή Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Ελληνικής Τέχνης στη Σορβόννη, Αλεξάντρ Φαρνό.

Τρεις διεκδικητές

Οι πρώτες σελίδες της υπόθεσης γράφονται το 1879, όταν ο διευθυντής της Γαλλικής Σχολής Πολ Φουκάρ έθεσε ως στόχο του να εξασφαλίσει την ανασκαφή στους Δελφούς. Διεκδικητής του χώρου είναι επίσης η Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία. Οι Αμερικανοί έχουν ανάλογες βλέψεις διά του προέδρου του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αμερικής Τσαρλς Ελιοτ Νόρτον. Φέρονται, μάλιστα, να έχουν λάβει τη συγκατάθεση του βασιλιά και πρωθυπουργού της Ελλάδας, πριν από την ίδρυση της ΑΣΚΣΑ το 1881, μέσω του αμερικανού πρεσβευτή, ο οποίος ωστόσο ανακλήθηκε.

Στις αρχές του 1882 οι Γάλλοι φτάνουν πολύ κοντά στο να αποκτήσουν τον έλεγχο των Δελφών, καθώς υπογράφουν σύμβαση με την υποστήριξη του πρωθυπουργού Αλέξανδρου Κουμουνδούρου. Ο Χαρίλαος Τρικούπης που τον διαδέχεται, όμως, αρνείται να τη φέρει προς ψήφιση στη Βουλή. Γνωρίζοντας την αξία της ελληνικής σταφίδας ως εξαγωγικού προϊόντος, ειδικά στη Γαλλία μετά την επίθεση της φυλλοξήρας στους γαλλικούς αμπελώνες τη δεκαετία του 1870, αποφάσισε να συνδέσει την παραχώρηση της ανασκαφής με μια εμπορική συνθήκη που θα μείωνε τους δασμούς για τους 19.500 τόνους σταφίδας που εξάγονταν στη Γαλλία. Το διπλωματικό μπρα ντε φερ κράτησε έναν χρόνο, με τους Γάλλους να πιέζουν για την παραχώρηση των Δελφών αλλά να αρνούνται τη μείωση των δασμών.

Κι ενώ από το 1883 έως το 1886 δεν υπάρχουν στοιχεία για τις γαλλικές επιδιώξεις, ο Νόρτον αισθάνθηκε ότι υπήρχε πεδίο διεκδίκησης. Για να γίνουν οι απαραίτητες απαλλοτριώσεις απαιτούνταν 50.000 δολάρια, όταν ο ετήσιος μισθός του διευθυντή της ΑΣΚΣΑ ήταν περίπου 2.500 δολάρια. Οι ελληνικές Αρχές θεωρούσαν απίθανο να εξασφαλιστεί το ποσό από τους Γάλλους και κατέστησαν σαφές στους Αμερικανούς ότι αν είχαν τα χρήματα θα προχωρούσαν στις ανασκαφές. Την ώρα ωστόσο που ο Νόρτον ξεκινούσε εκστρατεία για να συγκεντρώσει το ποσό στη Βοστώνη και τη Νέα Υόρκη, η Γαλλία υπέγραφε την πολυπόθητη συμφωνία με την Ελλάδα για τους δασμούς.

Δύο μήνες μετά την εμπορική συνθήκη, στις 4 Φεβρουαρίου 1887, οι δυο χώρες υπέγραφαν προσωρινή σύμβαση που επέτρεπε στους Γάλλους να προχωρήσουν σε πενταετή αρχαιολογική έρευνα στους Δελφούς. Τρεις μήνες αργότερα όμως η γαλλική Γερουσία αρνήθηκε να επικυρώσει την εμπορική συνθήκη. Κι έτσι η ελληνική κυβέρνηση δεν προσκόμισε το συμφωνητικό παραχώρησης των Δελφών στον βασιλιά προς υπογραφή.

Η κρίσιμη στιγμή

Οι Δελφοί ως το 1890 ήταν ακόμη στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Οι Αμερικανοί όμως δεν κατάφεραν να συγκεντρώσουν το απαιτούμενο κεφάλαιο. Και ο Τρικούπης από τη θέση του πρωθυπουργού διεμήνυσε στους Γάλλους ότι θα αποσυνέδεε την παραχώρηση των Δελφών από μια εμπορική συνθήκη, εάν η γαλλική κυβέρνηση ενέκρινε τα κεφάλαια για την πλήρη, όχι σταδιακή, απαλλοτρίωση ύψους 390.000 φράγκων. Σε αυτή την περίπτωση, ο Τρικούπης θα απέρριπτε τους Αμερικανούς. Στην πιο κρίσιμη στιγμή δεν υπήρχε κανείς από την αμερικανική πλευρά στην Αθήνα για να ασκήσει πίεση. Ο τότε διευθυντής της ΑΣΚΣΑ βρισκόταν σε ανασκαφή στον λόφο Χισαρλίκ της Τουρκίας και ο αμερικανός πρεσβευτής δεν ήταν τόσο έμπειρος όσο ο γάλλος συνάδελφός του.

Μέχρι τις 13 Ιουνίου η γαλλική Βουλή είχε εγκρίνει τα απαιτούμενα κονδύλια για την απαλλοτρίωση του χώρου και η απόφαση είχε παραδοθεί στον Τρικούπη, ενώ το κλίμα ήταν ακόμη ευνοϊκότερο για τους Γάλλους όταν τον Οκτώβριο πήρε την εξουσία ο γαλλόφιλος Θεόδωρος Δηλιγιάννης. Τον Μάρτιο του 1891 τα κονδύλια των απαλλοτριώσεων είχαν εγκριθεί και σε ελάχιστο χρόνο και ο ελληνικός νόμος που επέτρεπε στους Γάλλους να ξεκινήσουν τις ανασκαφές είχε ψηφιστεί.