Ενα πρώιμο σοσιαλιστικό μανιφέστο

Από τις Εκδόσεις Πόλις κυκλοφορεί «Ο Ταχυδρόμος της Εσης». Πρόκειται ουσιαστικά για μια διακήρυξη του γερμανού δραματουργού και συγγραφέα Γκέοργκ Μπίχνερ – εξέχουσα μορφή της γερμανικής λογοτεχνίας με τέσσερα μόλις έργα – προς τιμήν του οποίου απονέμεται κάθε χρόνο το ομώνυμο και σημαντικότερο λογοτεχνικό βραβείο στη Γερμανία, με χρηματικό έπαθλο πενήντα χιλιάδες ευρώ. Η μετάφραση και το επίμετρο στην ενδιαφέρουσα αυτή έκδοση ανήκουν στον Θόδωρο Παρασκευόπουλο και πλαισιώνουν το μανιφέστο, αποδίδοντας κατατοπιστικά το ιστορικό πλαίσιο γραφής και διακίνησής του.

Το Βραβείο Γκέοργκ Μπίχνερ απονέμεται ετησίως σε συγγραφείς «που γράφουν στη γερμανική γλώσσα και που έχουν αναδειχθεί κυρίως μέσω του έργου τους ως ουσιαστικοί συντελεστές στη διαμόρφωση της σύγχρονης γερμανικής πολιτιστικής ζωής». Θα έλεγε κανείς ότι και «Ο Ταχυδρόμος της Εσης» είχε αυτόν ακριβώς τον σκοπό όταν κυκλοφόρησε παράνομα με το εμβληματικό σύνθημα: «Πόλεμος στα Παλάτια! Ειρήνη στις Καλύβες!», δάνειο από τη Γαλλική Επανάσταση, να αφυπνίσει δηλαδή τους αδύναμους, φτωχούς ανθρώπους, οι οποίοι αγωνίζονται ενάντια σε ό,τι τους καταδυναστεύει.

Βρισκόμαστε ιστορικά στη δεκαετία του 1830, μετά την Ιουλιανή Επανάσταση και ο δεκαοχτάχρονος Γκέοργκ Μπίχνερ έρχεται σε επαφή με τις επαναστατικές ιδέες και τον πρώιμο κομμουνισμό. Στις συναναστροφές του με διανοούμενους της εποχής αρχίζει και αναπτύσσει ριζοσπαστικές πολιτικές απόψεις και λαμβάνει μέρος σε αντιπολιτευτικές δράσεις συμμετέχοντας σε μια μεγάλη αντιμοναρχική διαδήλωση. Το 1833, στο Μεγάλο Δουκάτο της Εσης, ιδρύει την παράνομη οργάνωση «Εταιρεία για τα δικαιώματα του Ανθρώπου», έναν κρυφό σύνδεσμο φοιτητών και εργατών που διατηρεί επαφές με ομάδες της αντιπολίτευσης και σε συνεργασία με τον Θεολόγο Φρίντριχ Λούντβιχ Βάιντιχ και τους μαθητές του προχωρούν στην κυκλοφορία της έντυπης προπαγάνδας.

Ο καταγγελτικός «Ταχυδρόμος της Εσης», έργο που επιχειρηματολογεί ενάντια στις κοινωνικές αδικίες της εποχής, είναι μια αντανάκλαση της κοσμοθεωρίας του, αν και πιθανότατα ο Βάιντιχ παρενέβη στο κείμενο αμβλύνοντας ορισμένα σημεία, κάτι που εξόργισε τον Μπίχνερ, σύμφωνα με σχετικές αναφορές. «[…] Η ζωή των προυχόντων είναι διαρκής Κυριακή, μένουν σε ωραία σπίτια, φορούν ωραία ρούχα, έχουν παχιά πρόσωπα και μιλούν δική τους γλώσσα· και ο λαός κείτεται μπροστά τους σαν την κοπριά στο χωράφι […]». Το μανιφέστο παραθέτει και οικονομικά στοιχεία για να γίνει πειστικό στον απλό πολίτη, «[…] Για το Υπουργείο Εσωτερικών και Δικαιοσύνης πληρώνετε 1.110.607 φιορίνια. Εχετε ένα συνονθύλευμα από νόμους συσσωρευμένους από αυθαίρετα διατάγματα όλων των προηγούμενων αιώνων […]» και θέτει με έμφαση το ζήτημα της μοναρχίας. «[…] Εν ονόματι του Μεγαδούκα, λένε, και ο άνθρωπος που τον λένε έτσι αποκαλείται: απαραβίαστος, ιερός, κυρίαρχος, βασιλική υψηλότης. Για πάτε όμως κοντά στον άνθρωπο και ρίξτε μια ματιά κάτω από τον βασιλικό του μανδύα. Τρώει όταν πεινάει και κοιμάται όποτε σκοτεινιάζει το μάτι του. Για δείτε, σύρθηκε γυμνός και απαλός στον κόσμο, όπως κι εσείς, και θα τον βγάλουν παγωμένο και άκαμπτο, όπως και εσάς, κι όμως το πόδι του πατάει στον σβέρκο σας, έχει 700.000 ανθρώπους στο άροτρό του, έχει υπουργούς που είναι υπεύθυνοι για όσα αυτός κάνει, έχει εξουσία πάνω στην ιδιοκτησία με τους φόρους που βάζει, πάνω στη ζωή σας με τους νόμους που εκδίδει […]».

Και επειδή η ιδεολογία της απόλυτης μοναρχίας προερχόταν από το θεϊκό χρίσμα στον ηγεμόνα, Ο Ταχυδρόμος της Εσης παραθέτει και θεολογικές απόψεις. Σε μία του επιστολή στον συγγραφέα Καρλ Γκούτσκοφ, ο Μπίχνερ έγραφε ότι υπάρχουν μόνο δύο μοχλοί, η υλική εξαθλίωση και ο θρησκευτικός φανατισμός. Κάθε παράταξη που θα μπορέσει να τους χρησιμοποιήσει θα νικήσει. «[…] Μετανοήστε για την πλάνη σας και αναγνωρίσετε την αλήθεια: ότι ένας μόνο Θεός υπάρχει και δεν υπάρχουν άλλοι θεοί που να μπορούν να λέγονται Υψηλότητες και Μεγαλειότητες, ιεροί και ανεύθυνοι, ότι ο θεός έπλασε τους ανθρώπους ελεύθερους και με ίσα δικαιώματα, και ότι καμία εξουσία δεν έχει την ευλογία του θεού εκτός από εκείνη που στηρίζεται στην εμπιστοσύνη του λαού και που έχει ρητά ή σιωπηλά εκλεγεί από τον λαό […]». Με αυτό τον τρόπο ο Μπίχνερ προσπάθησε να πείσει τους θεοσεβούμενους φτωχούς πολίτες για την ανάγκη μιας επανάστασης, την ανάγκη μιας εξέγερσης εναντίον του Λουδοβίκου Β’ του Μεγάλου Δούκα της Εσης και της κρατικής αρχής.

Είναι άγνωστο σε πόσα αντίτυπα κυκλοφόρησε το μανιφέστο – πιθανότατα δεν ξεπέρασε τα 1.500 – και αν τελικά το εγχείρημα απέτυχε λόγω της σύλληψης συνεργατών του Μπίχνερ έκανε αίσθηση στους φιλελεύθερους αστικούς κύκλους του Δουκάτου. Ο Βάιντιχ συνελήφθη και πέθανε στη φυλακή υπό απάνθρωπες συνθήκες και παρά το γεγονός ότι οι αρχές κυκλοφόρησαν μια αφίσα για τη σύλληψη του Μπίχνερ, εκείνος κατάφερε να διαφύγει από τα γαλλικά σύνορα στο Στρασβούργο το 1835, για να καταλήξει από τύφο σε ηλικία μόλις 24 ετών.

«Ο Ταχυδρόμος της Εσης» θεωρείται ένα από τα πρώτα σοσιαλιστικά κείμενα που κυκλοφόρησαν στην Ευρώπη, συγκαταλέγεται όμως στο λογοτεχνικό έργο του συγγραφέα που περιλαμβάνει και την ημιτελή νουβέλα Λεντ, έναν προάγγελο του μοντερνισμού με μεγάλη επιρροή στους μεταγενέστερους. Σήμερα ο Μπίχνερ θεωρείται μείζων πρόδρομος του θεατρικού εξπρεσιονισμού.

Η Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature. gr και πρόεδρος του ΡΕΝ Greece