Η ήττα {LF}της ιστορικής μνήμης

Ως το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, η Γαλικία, η μεγαλύτερη σε έκταση επαρχία της Δυαδικής Μοναρχίας των Αψβούργων, συνόρευε με την Πολωνία, τη Ρωσία, την Ουγγαρία, τη γερμανική Σιλεσία. Με πληθυσμό τριών εκατομμυρίων, ήταν η πολυπληθέστερη πολυπολιτισμική περιοχή, όπου ανάμεσα σε Πολωνούς, Γερμανούς, Τσέχους, Αρμένιους, Ούγγρους ζούσαν Εβραίοι, ποσοστό 12% του συνόλου, κάτοικοι σε παρυφές των πόλεων, σε οργανωμένες κοινότητες, τα λεγόμενα στετλ, κέντρα θρησκευτικής και κοινωνικής παράδοσης. Κοινή γλώσσα ήταν η Mame – Loschen (η μάνα – γλώσσα, τα γίντις) και η ταυτότητα εκφραζόταν στο δίστιχο Was mir seinen, seinen mir / Ober Juden seinen mir (Ο,τι είμαστε, είμαστε / αλλά Εβραίοι είμαστε).

Ηταν ένας κόσμος που είχε θεμελιωθεί μετά την εκδίωξη των Εβραίων από την Ισπανία (1492), ο βίος του μετρούσε τέσσερις αιώνες και είχε αρχίσει να καταρρέει, υπονομευόμενος από νομοθετικούς περιορισμούς και διώξεις με τη μορφή πογκρόμ, το πρώτο οργανωμένο στο Κισινάου, πρωτεύουσα της σημερινής Μολδαβίας, τον Απρίλιο του 1903, με τον λυσσασμένο όχλο να αφήνει πίσω του δεκάδες νεκρών, εκατοντάδες σοβαρών τραυματιών, λεηλασίες και ολοκληρωτικές καταστροφές εβραϊκών περιουσιών. Για τις ΗΠΑ επρόκειτο για προσβολή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, για την τσαρική Ρωσία επρόκειτο για λογική αντίδραση του αγροτικού πληθυσμού εις βάρος των εκμεταλλευτών Εβραίων. Και το πράγμα έμεινε εκεί.

Από τότε παρατηρείται αύξηση του αριθμού των Εβραίων της Ανατολικής Ευρώπης προς τη Δύση και, πολύ σύντομα, προς τη Βόρεια και Νότια Αμερική. Ηταν μια νέα «διασπορά» που κατακερμάτισε τις ανατολικές εβραϊκές κοινότητες, μετέτρεψε τις εβραϊκές μειοψηφίες σε ευάλωτους κοινωνικούς εχθρούς, έφερε στην επιφάνεια φόβους σιωνισμού από τη μία πλευρά, εθνικισμού, εμμονές δημιουργίας εβραϊκού κράτους στην Παλαιστίνη από την άλλη. Μπορούμε να πούμε πως είχε φτάσει ο καιρός της εβραϊκής περιφοράς ιδεών και ουτοπίας, η οποία εκφράστηκε και με την περιπλάνηση των Εβραίων σε γνωστούς και άγνωστους τόπους, όπου η επιβίωση επιτεύχθηκε, ο πλούτος αποκτήθηκε, η παράδοση συμβιβάστηκε, η πραγματικότητα φαλκίδεψε τις ουτοπίες, έθρεψε καχυποψίες και έφτασε στο Ολοκαύτωμα. Η κρίσιμη περίοδος προς αυτή την κατάληξη ήταν τα χρόνια μεταξύ 1918 (Συνθήκη των Βερσαλλιών) και 1938 (κορύφωση της ναζιστικής πολιτικής και κυριαρχίας). Ο γερμανοεβραίος φιλόσοφος και στοχαστής Βάλτερ Μπένγιαμιν σχολίασε πως «ο πόλεμος είναι η ύψιστη αισθητική του φασισμού και ναζισμού στα στρατόπεδα αναγκαστικής εργασίας».

Ο Γιόζεφ Ροτ (1894-1939), τέκνο της Γαλικίας της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, γεννημένος στη μικρή πόλη Μπρόντι των 20.000 κατοίκων (εκ των οποίων 15.000 Εβραίοι), συγγραφέας, δημοσιογράφος, ακούραστος και αεικίνητος ανταποκριτής του γερμανικού Τύπου από αρκετές χώρες, αξιόπιστος και ισχυρογνώμων οδηγός προβολής των πεπραγμένων του βίου των ομοθρήσκων του, έζησε εν μέσω εκείνου του ανεμοστρόβιλου και έγραψε σε έναν φίλο του: «Πρέπει να φύγουμε. Θα κάψουν τα βιβλία μας και θα είμαστε εμείς ο στόχος. Πρέπει να φύγουμε ώστε μόνο τα βιβλία μας να παραδοθούν στην πυρά». Στις 10 Ιανουαρίου του 1933, τη μέρα που ο Χίτλερ γίνεται καγκελάριος, ο Ροτ καταφεύγει οριστικά στο Παρίσι, όπου ανέστιος και γενναίος πότης θα πεθάνει από ανακοπή καρδιάς στις 27 Μαΐου του 1939. «Είναι η εγκαθίδρυση της βαρβαρότητας και η βασιλεία της κόλασης», είχε αποφανθεί. «Μόνο το αληθινό Ρήμα θα μπορέσει να σώσει την εποχή, προσφέροντας πατρίδα σε αυτούς που δεν έχουν πλέον». Να το συμπέρασμα ενός ανθρώπου που διακρίνει, όπως οι κατά Καβάφη σοφοί, τα «προσιόντα»: «Εκ των μελλόντων οι σοφοί / τα προσερχόμενα αντιλαμβάνονται, / ενώ εις την οδόν έξω, ουδέν ακούουν οι λαοί».

Στο πολύμορφο και αναγνωρισμένο συγγραφικό έργο του Γιόζεφ Ροτ, οι Περιπλανώμενοι Εβραίοι προσδιορίζονται ως δοκίμιο, αν με αυτόν τον όρο εννοείται η κατάθεση της απώλειας της κατά συνθήκη πατρίδας και της ήττας της ιστορικής μνήμης, στηριγμένη σε αρχεία και μαρτυρίες, σε κοινωνικές προϋποθέσεις, στην αυτοεξαπάτηση που αποτελεί προϋπόθεση επιβίωσης, στην αμφισβήτηση των αποφάσεων, στην εκκρεμότητα των πρωτοβουλιών. Περιέργως, πουθενά σε αυτό το έργο του ο Γιόζεφ Ροτ δεν αναφέρει ότι ο ίδιος ήταν Εβραίος, είτε για να εξασφαλίσει τη μέγιστη δυνατή ελευθερία, είτε από φόβο (το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1927 και επανεκδόθηκε με νέο πρόλογο το 1937), είτε επειδή στήριζε διαφορετικές εκδοχές της αυτοβιογραφίας του, κηδεύτηκε μάλιστα στο κοιμητήριο Thiais (όπου και οι τάφοι του Τσέλαν και του Ζαμιάτιν) με κάποιες παραλείψεις, σύμφωνα με το καθολικό τυπικό.

Οπως και αν έχει, σημειώνει ο άγγλος μεταφραστής του, «η έκφραση τόσου πάθους, τόσης εκ των ένδον γνώσης και τόσης συμπάθειας, καθώς και η διατύπωσή τους σε τρίτο πρόσωπο δημιουργούν μια αίσθηση αλλόκοτου στο συγκεκριμένο έργο του… Το βιβλίο δίνει την εντύπωση πως άλλοτε ρέει ελεύθερα και ανεμπόδιστα και άλλοτε πνίγεται από τα πολλά που προσπαθεί να πει». Από αυτή τη σκοπιά, η αξία του έγκειται στην ορμή να προλάβει να πει, όχι προς διάσωση της μνήμης, αλλά για να ακουστεί «η φωνή του αίματος» από εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους με κοινή καταγωγή που συκοφαντήθηκαν, εξευτελίστηκαν και μαρτύρησαν.

Τέτοιες συμπεριφορές επιδεινώθηκαν από τους Εβραίους της Δύσης. Ο Γιόζεφ Ροτ καταγγέλλει τη διάκριση μεταξύ Ανατολικοεβραίων και Δυτικοεβραίων, οι πρώτοι μεροκαματιάρηδες, μικροεπαγγελματίες, βαστάζοι, δοσατζήδες, νερουλάδες, πολυμήχανοι προλετάριοι, οι δεύτεροι προ αρκετού καιρού εγκατεστημένοι στις λιγότερο ή περισσότερο ανεκτικές ευρωπαϊκές χώρες και μεγαλουπόλεις, όχι καθαυτό επειδή προνόησαν, αλλά επειδή εκμεταλλεύτηκαν τις πολιτικές που, όσο και αν λάβαιναν υπόψη τους τον αντισημιτισμό, ορατό ή υπόκωφο, προσδιόριζαν τα όρια επίβλεψης και συκοφάντησης: οι Δυτικοεβραίοι ήταν πια μορφωμένοι, σπουδαίοι έμποροι και μεσάζοντες, ένα ανθρώπινο δυναμικό αναγκαίο στην οικονομία και στις επενδύσεις. Για κάθε καλό, βέβαια, οι Δυτικοεβραίοι μετέτρεπαν τα ονόματά τους σε «ευρωπαϊκά», πράγμα που επαναλήφθηκε από τους Ανατολικοεβραίους στα γκέτο της Δύσης (Βιέννη, Βερολίνο, Παρίσι, Μασσαλία) και πολύ περισσότερο κατά την εγκατάστασή τους στις ΗΠΑ τις παραμονές του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου: «Ο Νάχμαν γίνεται Νόρμπερτ».

Ξεχωριστό κεφάλαιο στους Περιπλανώμενους Εβραίους αναφέρεται στην ΕΣΣΔ. Στην έκδοση του 1927 διαβάζουμε: «Σήμερα η Σοβιετική Ρωσία είναι η μόνη χώρα στην Ευρώπη όπου ο αντισημιτισμός αποδοκιμάζεται… Οι Εβραίοι είναι απόλυτα ελεύθεροι πολίτες… Ως άτομα είναι ελεύθερα από το μίσος και τους διωγμούς. Εχουν όλα τα δικαιώματα μιας εθνικής μειονότητας. Στην εβραϊκή ιστορία αυτή η αιφνίδια και απόλυτη ελευθερία είναι χωρίς προηγούμενο».

Στον επίλογο της έκδοσης του 1937 εκφράζει επιφυλάξεις: «Η θέση των Εβραίων στη Σοβιετική Ρωσία… έχει πιθανότατα αλλάξει. Δεν έχω στη διάθεσή μου νέα αριθμητικά ή στατιστικά στοιχεία… [εκτός από εκείνα] που συγκέντρωσα ο ίδιος κατά τη διάρκεια μιας ερευνητικής επίσκεψης στη Ρωσία». Σαν να μην είχε υπόψη του ότι οι «Δίκες της Μόσχας» είχαν αρχίσει.

Η μετάφραση των Μαρίας και Αγγελου Αγγελίδη συνοδεύεται από εισαγωγή του άγγλου μεταφραστή Μάικλ Χόφμαν και από επίμετρο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου, που εμβαθύνουν επαρκώς για τον αναγνώστη στο συγκεκριμένο έργο του Γιόζεφ Ροτ.