Τι μας λένε τα απλωμένα ρούχα για την πλατεία Βικτωρίας;

Ο αρχιτεκτονικός τύπος της αθηναϊκής πολυκατοικίας με μπαλκόνια στην πυκνοκατοικημένη περιοχή της πλατείας Βικτωρίας έγινε ένας άτυπος χώρος τέχνης τον καιρό της πανδημίας της COVID-19. Οι υφές των επιχρισμάτων, οι σκισμένες τέντες, τα παλιά κιγκλιδώματα στα μπαλκόνια των πολυκατοικιών αντικατέστησαν τους λευκούς τοίχους των γκαλερί και υποδέχτηκαν τα έργα σύγχρονων καλλιτεχνών. Η περιπατητική διάθεση της εικαστικού Θεοδώρας Μαλάμου να βλέπει, να παρατηρεί και να φωτογραφίζει απλωμένα ρούχα πάνω σε σχοινιά στις προσόψεις διαμερισμάτων δημιούργησε στα τέλη του 2020 ένα πρωτότυπο πρότζεκτ που το ακολούθησε η πρόσφατη έκδοση ενός βιβλίου. Η αθηναϊκή μπουγάδα της είναι ένα ημερολόγιο εντυπώσεων, μία συλλογή εικόνων του καθημερινού βίου στο κέντρο της πόλης, αλλά και μία ιδιότυπη έρευνα χαρτογράφησης.

Ξεκίνησες από τα μπαλκόνια την ιδέα της τέχνης στον δημόσιο χώρο;

Εχω την τάση να φαντάζομαι πράγματα εικαστικού τύπου που μπορούν να γίνουν σε έναν διαφορετικό χώρο πέραν της γκαλερί. Αλλά μαζί με το προσωπικό πείσμα ως κάτοικος και φανατική λάτρης της περιοχής, στην οποία μεγάλωσα και ζω. Είχα βαρεθεί να μου υποδεικνύουν όλοι οι άσχετοι τι είναι η περιοχή μου. Είμαι γέννημα θρέμμα της Βικτώριας. Για να είμαστε και συγκεκριμένοι, γεννήθηκα στον σταθμό Λαρίσης, αλλά το μεγάλωμά μου ήταν εκεί, με τους παππούδες να με πηγαίνουν στην πλατεία Βικτωρίας για πάστα. Σε όλη μου τη ζωή δεν έχω μετακινηθεί ποτέ πέρα από αυτή την περιοχή, οπότε έχω ζήσει όλες τις διακυμάνσεις τις οποίες έχει περάσει. Τα χρόνια λοιπόν της κρίσης οι ταμπέλες που της έβαλαν αναφέρονταν σε γκέτο, μετανάστες, φασίστες, τέλος πάντων μιλούσαν για μια μαύρη τρύπα. Πολλά μέρη στην περιοχή που παλιά είχαν μια δόξα και ήταν γεμάτη με θέατρα, κινηματογράφους και λοιπά, άρχισαν να έχουν προβλήματα, γιατί ο κόσμος δεν ερχόταν επειδή το μέρος θεωρείτο περίεργο και επικίνδυνο.

Γιατί συνδύασες τα έργα τέχνης με την μπουγάδα;

Περισσότερο από όλα ήταν οι υποδείξεις τρίτων για το τι είναι αυτό το μέρος. Σκέφτηκα ότι θα μπορούσα να συνδυάσω λίγο αυτή τη φυσική μου τάση τού να θέλω να κάνω πράγματα με έναν διαφορετικό τρόπο, στήνοντας μια εικαστική δράση για να δείξω και την περιοχή μου. Επειδή είμαι εικαστικός και όχι θεωρητικός, ήθελα να βγει με έναν τρόπο που δεν θα είναι βαρύγδουπος, αλλά παιχνιδιάρικος, με χιούμορ και κάπως έτσι κατέληξα στο πρότζεκτ για την μπουγάδα. Γιατί σε όλες αυτές τις περιοχές, όπου και το μεταναστευτικό στοιχείο είναι πιο έντονο, αλλά επίσης και οι ελληνικές οικογένειες που μένουν μπορεί να είναι και χαμηλότερων οικονομικών στρωμάτων, δεν υπάρχει πάντα η άνεση να πιάσουν το μεγάλο διαμέρισμα που θα έχει και το πίσω μπαλκόνι. Υπάρχουν και μπαλκόνια μικρά που είναι μόνο προσόψεως – παλιά θα ήταν γραφεία – και τώρα πια δεν είναι. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν έρθει εδώ μες στην ανάγκη και μένουν δύο και τρεις οικογένειες στο ίδιο διαμέρισμα. Ολα αυτά λοιπόν δημιουργούν μία συνθήκη όπου με έναν τρόπο το άπλωμα έχει γίνει πια σήμα κατατεθέν της περιοχής. Ξέρω ότι πάρα πολλοί είναι έξαλλοι με αυτό, αλλά είναι ένα στοιχείο με όλους τους λογικούς ή παράδοξους τρόπους που μπορεί να υπάρξει στην περιοχή, γιατί πολλές φορές η ανάγκη σε κάνει να στήσεις και τα ρούχα σου σε σημείο που δεν φαντάζεσαι. Συν του ότι υπάρχει και η άγνοια. Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν για την περίφημη αστυνομική διάταξη που απαγορεύει το άπλωμα στην πρόσοψη έξω από τα μπαλκόνια. Ολο αυτό δημιουργούσε ένα πολύ σουρεάλ σκηνικό το οποίο μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σαν ένας τρόπος καταγραφής της περιοχής.

Πότε είδες τα μπαλκόνια να σου στέλνουν τα μηνύματά τους;

Τα τελευταία τρία χρόνια έγινε συστηματική καθημερινή καταγραφή. Ομως από παλιά κυκλοφορούσα και περπατούσα πολύ στην περιοχή κρατώντας θα έλεγα ένα φωτογραφικό σημειωματάριο επειδή τη βρίσκω και πάρα πολύ γοητευτική. Οταν κάποια στιγμή κάθισα να δω αυτό το φωτογραφικό υλικό από αυτές τις βόλτες μου παρατήρησα ότι οι μπουγάδες ήταν ένα κυρίαρχο, επαναλαμβανόμενο στοιχείο που εμφανιζόταν διασπαρμένο σε πολλά σημεία στην περιοχή. Προφανώς δεν αναφέρομαι σε χαριτωμένα απλωμένα ασπρόρουχα όπως σε νησιώτικα σοκάκια. Βρίσκεις μπουγάδες αταξινόμητες, αλλού πιο μαζεμένες, αλλού ακατάστατες, κρεμασμένες από μπαλκόνια και παράθυρα που δείχνουν ανάγκη, ανέχεια ή έλλειψη χώρου. Αυτές οι αυτοσχέδιες εγκαταστάσεις αποκαλύπτουν πολλές πληροφορίες για τους ιδιοκτήτες τους, την καταγωγή τους, την κοινωνική τάξη, το οικονομικό υπόβαθρό τους. Από την μπουγάδα τύπου μεταναστευτική, μία άλλη που δείχνει ένα μπαλκόνι αφημένο, άρα ενοίκων που δεν τους ενδιαφέρει να μείνουν και πολύ εδώ, απλά ψάχνουν τρόπο να πάνε στον επόμενό τους σταθμό. Εως τη φροντισμένη μπουγάδα την πολύ προσεγμένη που βρίσκεται σε κάποιο μικρό μπαλκονάκι και μπορεί να έχει τρομερή αγάπη και φροντίδα.

Η φροντισμένη μπουγάδα δεν ξέρει την αστυνομική διάταξη ή παρασύρεται από τους νέους κανόνες που επιβάλλει η ζωή στην περιοχή;

Μπορεί οι κάτοχοί της να μην ξέρουν τη διάταξη, αλλά μπορεί να μην έχουν επαρκή χώρο. Αυτό που απαγορεύεται είναι το άπλωμα έξω από το μπαλκόνι. Αν είναι πάνω σε μια απλώστρα, μέσα από το μπαλκόνι δεν τίθεται θέμα. Μίλησα και με δικηγόρο για τις ανάγκες του πρότζεκτ, ο οποίος έκανε έρευνα και μου είπε ότι υπάρχει σε ισχύ από το 1996 αυτή η αστυνομική διάταξη και έχουν γίνει και μηνύσεις για αυτό το θέμα.

Πώς η μπουγάδα γύρω από την πλατεία Βικτωρίας έγινε Athens laundry;

Το πρότζεκτ athenslaundry_bougada ξεκίνησε την πορεία του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρακολουθώντας σκοινιά, μανταλάκια και απλωμένα ρούχα σε μια απόπειρα καταγραφής της περιοχής αλλά και εμπλοκής της σε ένα εικαστικό «παιχνίδι», με την υποστήριξη των γειτόνων και τη συμμετοχή άλλων οκτώ εκπροσώπων της σύγχρονης εγχώριας καλλιτεχνικής σκηνής. Ο ερχομός της πανδημίας και η επακόλουθη απαγόρευση μετακινήσεων πρόσθεσαν στο εγχείρημα την αναπόφευκτη ταμπέλα της «ψηφιακής δράσης εν καιρώ εγκλεισμού», η οποία το γιγάντωσε επικοινωνιακά. Οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες Ειρήνη Μπαχλιτζανάκη, Μαρία Βαρελά, The Callas, Σοφία Κουλουκούρη, Ιρις Πλαϊτάκη, Μαριλία Κολυμπίρη, Eleanor Lines, Μαρίνα Βελησιώτη δημιούργησαν έργα σε ύφασμα με διάφορες τεχνικές, κέντημα, υφαντική, μεταξοτυπία, ζωγραφική τα οποία φωτογραφήθηκαν σε βεράντες και μπαλκόνια γειτόνων, εν είδει απλωμένης μπουγάδας. Κάθε Πέμπτη, από τα τέλη Οκτωβρίου του 2020 ένα έργο μας ανέβαινε στη σελίδα του πρότζεκτ σε Facebook και Instagram, σε μια άτυπη online έκθεση που ολοκληρώθηκε στις 22 Δεκεμβρίου. Αυτή η ψηφιακή έκθεση έργων τέχνης απλωμένων στα μπαλκόνια επιχείρησε να ερευνήσει τις μορφές συνύπαρξης στην πολυπολιτισμική και πολύπλοκη πραγματικότητα της ελληνικής πρωτεύουσας.

Μετά το άπλωμα ακολούθησε το τυπογραφικό δίπλωμα;

Το βιβλίο «Athens Laundry Μπουγάδα» περιλαμβάνει επιλογές από το φωτογραφικό αρχείο που αναρτήθηκε όλο αυτό το διάστημα στο Facebook και το Instagram, καθώς και τα έργα των καλλιτεχνών όπως παρουσιάστηκαν στο πρότζεκτ, απλωμένα στα μπαλκόνια της περιοχής. Προστέθηκαν και τρία νέα κείμενα που εξετάζουν τις αρχιτεκτονικές, κοινωνικές και εικαστικές παραμέτρους του εγχειρήματος, τη συνθήκη παρουσίας του σε μια «δύσκολη» περιοχή, κάνοντας αναδρομή στην ιστορία της πλατείας Βικτωρίας σε μια προσπάθεια κατανόησης του παρόντος με ευαισθησία.

Είναι η πλατεία Βικτωρίας όμορφη ή κακόφημη;

Η περιοχή έχει όλα αυτά τα έντονα στοιχεία και μπορεί το θέμα μου να είναι χιουμοριστικό, αλλά πολύ εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς τι συμβαίνει στη Βικτώρια. Κοινωνικά είναι μια πολυεπίπεδη περιοχή, οπότε βλέποντας όλα αυτά τα απλωμένα ρούχα καταλαβαίνεις πολλά για το ποιοι άνθρωποι μένουν εκεί. Ενδεχομένως τι εθνικότητας είναι, αν είναι άνδρες που έχουν έρθει μόνοι τους ως εργάτες, αν είναι οικογένειες πολυμελείς. Ολα αυτά φαίνονται στα ρούχα και έτσι παίρνεις μια πρώτη ιδέα τού ποια είναι η ανθρωπογεωγραφία της Βικτώριας. Είναι πάρα πολλά στοιχεία μαζί. Τα παλαιότερα μεταναστευτικά ρεύματα που είχαν έρθει στην περιοχή σε πολύ μεγάλο βαθμό έχουν στήσει κοινότητες, τα παιδιά τους γεννήθηκαν εδώ και είναι πλέον ενταγμένοι. Κάποιοι από αυτούς μας παραχώρησαν τα μπαλκόνια τους για να φωτογραφηθούν τα έργα των καλλιτεχνών του πρότζεκτ. Οπως μία οικογένεια από τη Βουλγαρία και ένα ζευγάρι από τη Γεωργία.

Οι νεότεροι όμως είναι οι πιο φοβισμένοι και οι πιο δύσκολοι να τους προσεγγίσεις. Μερικές φορές λέω ότι έστησα το πρότζεκτ απλά για να έχω αφορμή να μπω στα μαγαζιά τους και να τους μιλήσω. Τώρα πια έχω φτάσει στο σημείο που περνάω από πακιστανικά κομμωτήρια, ινδικά εστιατόρια για να χαιρετάω. Χάρηκα που το πρότζεκτ ήταν και μια αφορμή για να πούμε και δυο κουβέντες με τους ανθρώπους της περιοχής. Ετσι ο άλλος σταματά να είναι άγνωστος και εντελώς κλειστός. Μπορεί να έχεις διαφορές, αλλά έχεις περισσότερο τη διάθεση να τις δεις, να συζητήσεις, να τις λύσεις. Δεν λέω ότι ζω σε συννεφάκι και ότι όλα λύνονται έτσι. Οχι. Αλλά το μεγαλύτερο πρόβλημα σε περιοχές σαν τη δική μου δεν είναι κατ’ ανάγκη ο ξένος. Είναι η εγκληματικότητα. Είτε προέρχεται από τους ξένους είτε από τους Ελληνες.