Τέσσερις καλλιτέχνες που έσπασαν τον «γύψο»

Μια ανθρώπινη νεκροκεφαλή φυλακισμένη στο ίδιο κλουβί με ένα λευκό καναρίνι στέκει δίπλα σε μια σειρά από κατακόκκινα γαρίφαλα που έχουν φυτρώσει στον γύψο. Πλάι τους, φωτοστεφανωμένος και με ένα οπλοπολυβόλο στα χέρια, ισορροπώντας ανάμεσα στον στρατιωτικό ήρωα και τον άγιο, ο συνταγματάρχης Σπύρος Μουστακλής συντροφιά με μια ακρωτηριασμένη Πλατυτέρα.

«Γέννες» μιας εποχής που ο πλανήτης ζούσε στους ρυθμούς του Μάη του ’68 και του πολέμου στο Βιετνάμ, που στην επικαιρότητα πρωταγωνιστούσαν οι δολοφονίες του Τζον και του Ρόμπερτ Κένεντι, αλλά και του Τσε Γκεβάρα, που η απειλή του Ψυχρού Πολέμου δηλητηρίαζε την ατμόσφαιρα. Είναι η ίδια εποχή που στην Ελλάδα η κεκτημένη αλλά και ευάλωτη για τα σημερινά δεδομένα δημοκρατία ήταν απούσα.

Η συμπλήρωση μισού αιώνα από την αποκατάστασή της αποτελεί αφορμή ώστε το αθηναϊκό παράρτημα του μεγαλύτερου δημόσιου μουσειακού οργανισμού με έδρα τη Θεσσαλονίκη, το MOMus – Μουσείο Αλεξ Μυλωνά, να συγκεντρώσει εμβληματικές δημιουργίες τεσσάρων καλλιτεχνών, εκ των σημαντικότερων Ελλήνων της μεταπολεμικής περιόδου: των Βλάση Κανιάρη, Δημήτρη Αληθεινού, Βάσως Κατράκη και Α. Τάσσου.

Εργα γεμάτα δύναμη και συμβολισμούς που παρουσίασαν σε ιστορικές τους εκθέσεις κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά την Επταετία, δίνοντας το «παρών» σε μία από τις πιο ζοφερές περιόδους της ελληνικής ιστορίας, παρουσιάζονται σε διάλογο μεταξύ τους, κι όχι σε ενότητες ανά ιστορική έκθεση και καλλιτέχνη, υπό τον τίτλο «Oλοι εδώ»: δύο λέξεις που παραπέμπουν σε συνθήματα της εξέγερσης των φοιτητών στο Πολυτεχνείο, τον Νοέμβριο του 1973.

«Τα έργα που συνθέτουν την έκθεση διακρίνονται για το αγωνιστικό τους πνεύμα με τη διαφορά ότι ορισμένοι καλλιτέχνες περνούσαν το μήνυμα με προφανή τρόπο και άλλοι συγκεκαλυμμένα, με στόχο σε κάθε περίπτωση ο θεατής να το εντοπίσει και να νιώσει την ελπίδα. Η έκθεση αυτή θα επιτρέψει στο κοινό παράλληλα να δει συγκεντρωμένες εμβληματικές δημιουργίες αλλά και να διαπιστώσει ποια είναι η αντίδρασή του απέναντί τους 50 χρόνια μετά», λέει στα «ΝΕΑ» o επιμελητής της έκθεσης, ιστορικός της τέχνης και προϊστάμενος του Τμήματος Σύγχρονης Γλυπτικής του MOMus – Μουσείο Αλεξ Μυλωνά, Γιάννης Μπόλης.

«Επίσκεψη» σε μία από τις πρώτες εκθέσεις που έσπασαν συμβολικά τη σιωπή των καλλιτεχνών, εκείνη του Βλάση Κανιάρη στη Νέα Γκαλερί, θα έχουν την ευκαιρία να κάνουν οι επισκέπτες του μουσείου και να περιεργαστούν τις συνθέσεις του με γύψο – αναφορά στην έκφραση του δικτάτορα Παπαδόπουλου: «Ασθενήν έχομε, εις τον γύψο τον βάλαμε…» –, συρματοπλέγματα και κόκκινα γαρίφαλα. Μια έκθεση που, όπως έλεγε ο Βλάσης Κανιάρης, επισκέφθηκαν «καθηγητές, πρώην βουλευτές, εργάτες, μαθητές, νοικοκυρές, ένας πρώην αρχηγός Αστυνομίας Πόλεων, υπηρέτριες, φίλες, εχθροί, γριές, χαφιέδες, υπάλληλοι, πρώην υπουργοί, κομμώτριες, ένας πρώην στρατηγός που ήταν αδύνατο να πεισθεί πως δεν υπήρξε κομμουνιστικός δάκτυλος…».

Τα κόκκινα ανδρείκελα και το κλουβί με τη νεκροκεφαλή και το καναρίνι αποτελούν μάρτυρες των δύο ιστορικών εκθέσεων του νεαρού τότε Δημήτρη Αληθεινού. Της πρώτης του στο μικρό θέατρο Studio 47, οργανωμένης από την αίθουσα τέχνης Δεσμός (στην πρώτη διοργάνωση εκτός της έδρας του), και της επόμενης στο Καλλιτεχνικό Πνευματικό Κέντρο «Ωρα» έναν χρόνο αργότερα, με τις «συνθέσεις του που αναφέρονται στη χούντα των συνταγματαρχών να αποτελούν από τις πιο δυνατές και σκληρές, τολμηρές και επαναστατικές εικόνες αυτής της περιόδου», σύμφωνα με τον Γιάννη Μπόλη.

Ολα ακρωτηριασμένα

Από τους πρώτους που συλλαμβάνονται από το καθεστώς των συνταγματαρχών, η Βάσω Κατράκη, όταν επιστρέφει από την εξορία, δεν αποτυπώνει στα χαρακτικά της την απειλή και τη βία. Αφήνει μόνο το αποτύπωμά τους στα πρόσωπα της Αντιγόνης και του Ικαρου, αλλά και στις ακρωτηριασμένες Πλατυτέρες της, που παρουσίασε στην έκθεσή της στο Καλλιτεχνικό Πνευματικό Κέντρο «Ωρα» το 1972, καθώς, όπως έλεγε η ίδια, «όταν γύρισα από την εξορία κι ένιωθα ανασφαλής, οτιδήποτε προσπαθούσα να φτιάξω δεν μου έβγαινε ποτέ ολόκληρο. Τα δέντρα κομμένα, τα σώματα ακρωτηριασμένα».

Τέταρτος της συντροφιάς ο Α. Τάσσος με τα έργα του – πολλά εκ των οποίων χαραγμένες ξύλινες επιφάνειες, καλυμμένες με μελάνι, από τις οποίες δεν τύπωσε ποτέ ξυλογραφίες – που παρουσιάστηκαν μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Εθνική Πινακοθήκη, το 1975.

Και μπορεί οι Σκλάβοι και οι Αρχάγγελοί του να αναπτύσσουν έναν ιδιαίτερο διάλογο με τον Σπύρο Μουστακλή, αλλά ιδιαίτερη στιγμή της έκθεσης είναι το σχέδιο για τη μνημειακή σύνθεση «17 Νοέμβρη 1973» (Συλλογή της Βουλής των Ελλήνων), που ο Τάσσος ξεκίνησε μερικές ημέρες μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου, με την τελετουργική μεταφορά της σορού μιας νεαρής γυναίκας.

Παρούσα στην έκθεση είναι και η νέα γενιά μέσα από το έργο του Γιάννη Παππά «Τήλεφος», με ένα βιντεοσκοπημένο απόσπασμα της 175 ωρών περφόρμανς του, που πραγματοποιήθηκε στην πρώτη Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης της Μπανγκόκ, όπου ο καλλιτέχνης τύλιξε μεθοδικά μέρη του σώματός του σε γύψο, χτίζοντας τελικά ένα μνημειώδες γλυπτό, και ένα από αυτά τα γλυπτά.