Το πρώτο λεύκωμα φωτογραφίας στην Ιστορία

Αν έπρεπε να μαντέψετε ποιο θα ήταν το περιεχόμενο του πρώτου φωτογραφικού λευκώματος στην Ιστορία και ταυτοχρόνως να υποθέσετε τον δημιουργό του, δεδομένου ότι εκδόθηκε στην αυγή της βικτωριανής εποχής και στα χρόνια που κυριαρχούσε το όραμα του Διαφωτισμού, δύσκολα η πρόβλεψή σας θα ήταν σωστή. Διότι πόσοι θα βρίσκατε ότι το πρώτο εικονογραφημένο με την τέχνη της φωτογραφίας βιβλίο είχε ως θέμα του την καταγραφή φυτών που βρίσκονται πάνω και κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας; Και πόσοι ακόμη θα βρίσκατε ότι πίσω από την πρωτοποριακή αυτή εκδοτική κίνηση βρισκόταν μια ερασιτέχνις βοτανολόγος, ονόματι Αννα Ατκινς;

Ολα ξεκίνησαν στις αρχές της δεκαετίας του 1840, όταν η Ατκινς πήρε στα χέρια της το Εγχειρίδιο Βρετανικών Φυκιών του Ουίλιαμ Χένρι Χάρβεϊ και διαπίστωσε ότι περιελάμβανε μόνο περιγραφές χωρίς εικόνες των φυκιών που είχε καταγράψει. Γαλουχημένη με τις αρχές του Διαφωτισμού, που είχε μεταξύ των στόχων του την πλήρη κατανόηση του φυσικού σύμπαντος, αποφάσισε να δημιουργήσει μια σειρά από εκατοντάδες κυανοτυπίες που βασίζονται σε μια πρώιμη φωτογραφική τεχνική κατά την οποία χρησιμοποιείται για την εκτύπωση των εικόνων στο χαρτί ένα φωτοευαίσθητο στις ακτίνες του ήλιου χημικό διάλυμα. Με την πάροδο του χρόνου τα αντικείμενα – τα βρετανικά φύκια στην προκειμένη περίπτωση – αποδίδονται στα χαρτί με λευκό χρώμα σε μπλε φόντο.

Οι κυανοτυπίες της Ατκινς, βιβλιοδετημένες μεταξύ τους, λειτούργησαν ως το εικονογραφημένο συμπλήρωμα στο Εγχειρίδιο του Χάρβεϊ σε μια εποχή που η ταυτόχρονη εκτύπωση κειμένου και εικόνων σε ένα μόνο βιβλίο θα ήταν απαγορευτικά από πλευράς κόστους. Και την ανέδειξαν την πρώτη γυναίκα που χρησιμοποίησε το νέο, τότε, μέσο της φωτογραφίας για επιστημονικούς σκοπούς.

Η νεαρή βοτανολόγος και το έργο της ξεχάστηκαν με το πέρασμα των αιώνων μέχρι να την ανασύρει από την αφάνεια ο ιστορικός τέχνης Λάρι Σάαφ τη δεκαετία του 1980 και να την αποκαταστήσει ως την πρώτη γυναίκα φωτογράφο στον κόσμο με αποτέλεσμα οι κυανοτυπίες της να φιλοξενούνται σήμερα στις μεγαλύτερες βιβλιοθήκες και μουσεία του κόσμου, με την προσοχή να στρέφεται περισσότερο στην καλλιτεχνική τους αξία και δευτερευόντως να προσεγγίζονται για τη συνεισφορά τους στην επιστήμη παρ’ όλο που προσέφεραν μια εντελώς διαφορετική οπτική της φύσης από αυτή που κυριαρχούσε στην εποχή της δημιουργίας τους.

Και είναι αυτές που συνέθεσαν τα έργα της «Βρετανικά Φύκια» και «Κυανοτυπίες και βρετανικών και ξένων φτερών» – και τα δύο δημιουργήθηκαν το 1853, διαδοχικά – που για πρώτη φορά στο σύνολό τους εκδίδονται σε ένα λεύκωμα υπό τον τίτλο «Κυανοτυπίες» και σε τρεις γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά) από τον οίκο Taschen σε επιμέλεια Πίτερ Γουόλτερ.

Ασυνήθιστη εκπαίδευση

Πώς όμως ένα κορίτσι από το Κεντ της Αγγλίας κατάφερε να κερδίσει μια θέση στους πρωτοπόρους της φωτογραφικής τέχνης και μάλιστα συνειδητά να επιλέξει για το έργο της την κυανοτυπία καθώς θεωρούσε ότι είναι το κατάλληλο μέσο για να αποτυπώσει τις λεπτομέρειες των φυτών που την απασχολούσαν; Ορφανή από τη βρεφική της ηλικία από μητέρα, μεγάλωσε με τον χημικό, ορυκτολόγο και ζωολόγο πατέρα της, ο οποίος της προσέφερε μια επιστημονική εκπαίδευση, ασυνήθιστη για μια γυναίκα εκείνης της εποχής. Υπό την καθοδήγησή του, άρχισε να σχεδιάζει σε νεαρή ηλικία και να εικονογραφεί με τα σχέδιά της βιβλία ήδη δύο δεκαετίες πριν να πειραματιστεί με τη σαφώς πιο δαπανηρή κυανοτυπία.