Επιλογές από τη χρονιά που έφυγε

Η χρονιά που έφυγε μπορεί να μας έφερε την Τεχνητή Νοημοσύνη και στο Δημόσιο, μας πλήγωσε όμως με τον επίμονο πόλεμο στη γειτονιά μας, που δημιουργεί μια αδιανόητη ανθρωπιστική κρίση, καθώς και με τα αδιέξοδα στον τόπο μας, που προκαλούν πικρία για την αδυναμία μας να αλλάξουμε όσα συμβαίνουν γύρω μας. Σε αυτούς τους δυστοπικούς καιρούς υπάρχουν όμως και οι αναλαμπές, μέσα από τις πρωτοβουλίες κάποιων προσωπικοτήτων στον χώρο των τεχνών και της αρχιτεκτονικής, που στο 2023 άνοιξαν με τόλμη και επιμονή καινούργιους δρόμους, αλλάζοντας τα δεδομένα και δημιουργώντας ελπίδες και αισιόδοξες προϋποθέσεις για το μέλλον.

Η Κατερίνα Γρέγου θεωρώ ότι είναι η μόνη διευθύντρια δημόσιου μουσείου που κατάφερε να απογειώσει το ΕΜΣΤ, διαμορφώνοντας με τους άξιους συνεργάτες της μια ξεχωριστή ταυτότητα, παρ’ όλες τις γνωστές δυσκολίες που χαρακτηρίζουν έναν δημόσιο θεσμικό χώρο και τις ιδιαιτερότητες και τα προβλήματα του συγκεκριμένου κτιρίου και της συλλογής που παρέλαβε. Εξακολουθεί, με το δικό της όραμα και το πάθος που τη χαρακτηρίζει, να αλλάζει θεαματικά και με τόλμη το τοπίο και να δημιουργεί ουρές στην είσοδο του μουσείου με τους δύο φετινούς σημαντικούς κύκλους εκθέσεων, όπως έναν για τον Ιάννη Ξενάκη, και έναν ακόμη κύκλο αφιερωμένο σε γυναίκες καλλιτέχνιδες, με τίτλο αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο, που εμπεριέχει ως ξεχωριστή επιλογή την αναδρομική έκθεση της εικαστικού Λήδας Παπακωνσταντίνου. Προηγήθηκε η μοναδική ρετροσπεκτίβα με έργα του εικαστικού Μιχαήλ Καρίκη, μιας έκθεσης που επιμελήθηκε ο Σταμάτης Σχιζάκης, με τίτλο WE ARE TOGETHER BECAUSE…και μία σειρά ακόμη καλά οργανωμένων εκδηλώσεων, που αναδεικνύουν μια μοναδική δυναμική του φιλόξενου αυτού Μουσείου.

Από την άλλη στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, παρά το καινούργιο νομικό πλαίσιο υπό εξέλιξη και τη νέα (;) διοίκηση, οι επισκέπτες βρίσκουν απροειδοποίητα κλειστές τις πόρτες της έκθεσης του σημαντικού αρχιτέκτονα των θεάτρων Μάνου Περράκη, με τίτλο ARS THEATRALIS, που ανοίγει περιστασιακά. Απαξιώνεται έτσι μια εμβληματική έκθεση, που μέσα σε τεράστιες δυσκολίες επιμελήθηκε η αρχιτέκτων μουσειολόγος Ερατώ Κουτσουδάκη, αποδίδοντας την ατμόσφαιρα του θεατρικού χώρου, αλλά και ενός εργαστηρίου αρχιτεκτονικής, αναδεικνύοντας τα έργα ενός βραβευμένου δημιουργού με χρυσό βραβείο στη Διεθνή Εκθεση Θεατρικού Ντιζάιν και Αρχιτεκτονικής στην Πράγα, όπου αποδεικνύει τη σημαντική και πρωτοποριακή συμβολή του στην αρχιτεκτονική των θεάτρων στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Στον χώρο της αρχιτεκτονικής, τιμήθηκε φέτος ο Sir David Alan Chipperfield με το Pritzker Architecture Prize 2023, το αντίστοιχο Νομπέλ της Αρχιτεκτονικής, με εκδηλώσεις που πραγματοποιήθηκαν στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ, και σε ειδική τελετή στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας. Μία απονομή που σχετίζεται και με την επιλογή του γραφείου του, μαζί με του Αλέξανδρου Τομπάζη, στον ιδιότυπο αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για την επέκταση και αναβάθμιση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.

Τιμήθηκε επίσης, σε εκδήλωση του περιοδικού ek με τίτλο Συγχρονικότητες, στον Φάρο του ΚΠΙΣΝ, μία από τις σημαντικότερες ελληνίδες αρχιτέκτονες με σειρά διακρίσεων, η Ρένα Σακελλαρίδου, που άνοιξε καινούργιους δρόμους στην ελληνική αρχιτεκτονική με ένα χαρακτηριστικό προσωπικό αρχιτεκτονικό ιδίωμα που ξεχωρίζει.

Η πολυβραβευμένη Ελευθερία Ντεκώ, που είναι εδώ και χρόνια γνωστή για το σημαντικό της έργο στον χώρο του φωτισμού, επιλεγμένων αρχιτεκτονικών έργων, θεατρικών παραστάσεων, εκθέσεων, μεγάλων εκδηλώσεων, τελετών και performances, διακρίθηκε και φέτος με μια σειρά από διεθνή σημαντικά βραβεία (LIT Lighting Design Awards).

Τιμήθηκαν επίσης, στο Μέγαρο Μουσικής, για το έργο τους οι αρχιτέκτονες Δημήτρης Φιλιππίδης, Δημήτρης Αντωνακάκης και Κυριάκος Κυριακίδης καθώς και η εικαστικός Ρένα Παπασπύρου, στην ετήσια εκδήλωση ΕΣΩ 2023 του περιοδικού Archisearch, που διευθύνει ο Βασίλης Μπαρτζώκας. Παράλληλα σε εκδηλώσεις που πραγματοποιήθηκαν στην αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου «Χρυσόστομος» στα Χανιά, τιμήθηκε η πολύπλευρη προσωπικότητα και το σημαντικό έργο του αρχιτέκτονα – πολεοδόμου Αριστείδη Ρωμανού, με ημερίδα έκθεση και έκδοση.

Ο φορέας σύγχρονης αρχιτεκτονικής DOMa, παράλληλα με τη σταθερή έκδοση των δύο σημαντικών περιοδικών, στο πλαίσιο του ετήσιου θεσμού που εγκαινίασε το 2010 και της πολύπλευρης προσπάθειας ανάδειξης της σύγχρονης ελληνικής παραγωγής, πραγματοποίησε την Τελετή Απονομής των Βραβείων Ελληνικής Αρχιτεκτονικής 2023, στο Αίθριο του Μουσείου Μπενάκη. Οργάνωσε επίσης, στον ίδιο χώρο, διαλέξεις από τους διακεκριμένους αρχιτέκτονες του γραφείου SO-IL της Νέας Υόρκης καθώς και τους Pezo von Ellrichshausen: Mauricio Pezo & Sofia von Ellrichshausen, που διατηρούν γραφείο στο Concepcion της Χιλής, μαζί με δύο Ημερίδες της σειράς με τίτλο DOMa Diaries, που στοχεύουν στην απεικόνιση του μέλλοντος της ελληνικής πόλης.

Το περιοδικό ek οργάνωσε επίσης ημερίδα αφιερωμένη σε μια άυλη διάσταση της αρχιτεκτονικής: το Φως, ενταγμένη στον κύκλο Material Matters vol.4 | Light, με oμιλητές από τον χώρο της αρχιτεκτονικής και του design, που ανέλυσαν τον ρόλο του φωτισμού στο προσωπικό τους έργο.

Το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής διοργάνωσε και φέτος, στο πλαίσιο των κύκλων διαλέξεων Ελλήνων Αρχιτεκτόνων, πέντε νέες διπλές ενδιαφέρουσες διαλέξεις, που έδωσαν τη δυνατότητα γόνιμων διαλόγων μεταξύ ομιλητών και κοινού. Οργάνωσε επίσης έκθεση αρχιτεκτονικής για την 11η Biennale Νέων Ελλήνων Αρχιτεκτόνων στο Τελλόγλειο Ιδρυμα Τεχνών στη Θεσσαλονίκη. Ενδιαφέρουσες ήταν και οι εκθέσεις αρχιτεκτονικής και σύγχρονης τέχνης SYMBOLS και Αθήνα, 200 χρόνια 200 κτίρια, που πραγματοποιήθηκαν στα Χανιά και επιμελήθηκε ο Παναγιώτης Πάγκαλος, καθώς και η έκθεση με φωτογραφίες και σχέδια της Σάσας Λαδά, από τη Σαντορίνη του ’60 και με τίτλο Σπίτι όσο χωρείς και κάμπο όσο θωρείς, στο Κέντρο Φωτογραφίας KASTELANA, στο Καστέλι, της Σαντορίνης.

Στον χώρο της εφαρμοσμένης Αρχιτεκτονικής η Νεφέλη Χατζημηνά του γραφείου architectScripta, τάραξε τα νερά με τις πρώτες αρχιτεκτονικές της προτάσεις και εφαρμογές μέσα από τους πειραματισμούς με την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Από τις εκδόσεις της χρονιάς, ξεχώρισα το βιβλίο Αρχιτεκτονική ποιητική: Κείμενα 1959 – 2019, με τις σκέψεις και απόψεις της Σουζάνας Αντωνακάκη, από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, που παρουσιάστηκε σε μια συγκινητική εκδήλωση στο Ωδείο Αθηνών, αλλά και τον επιστημονικό, ιστορικό και καλαίσθητο εκδοτικό άθλο του αρχιτέκτονα Παναγιώτη Τσακόπουλου, με τίτλο «MORA» – ΑΛΛΟΤΕ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ. Ενας εκτός εμπορίου τόμος με 1.247 σελίδες, με την επιμέλεια του γραφιστικού σχεδιασμού της Ιωάννας Κωστίκα, που πραγματοποιήθηκε με αφετηρία τη διδακτορική του διατριβή στο Πανεπιστήμιο της Nanterre και εστιάζει μέσα από την οπτική ενός αρχιτέκτονα, στην Ιστορία της πόλης στην Πελοπόννησο, στην μακρά περίοδο της οθωμανικής κατάκτησης.

Στον χώρο της σύγχρονης τέχνης ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος αποτελεί μια ξεχωριστή και μοναδική προσωπικότητα και ειδικά μέσα στο 2023, που μας αιφνιδίασε για τη σημαντική δωρεά μέρους της συλλογής του σε τέσσερα μεγάλα μουσεία στην Αμερική και την Ευρώπη αλλά και στο ΕΜΣΤ, αλλά και για την επί μία δεκαετία προσφορά του στον σύγχρονο πολιτισμό, μέσω του οργανισμού ΝΕΟΝ, που παράλληλα στήριξε και τη φετινή εγκατάσταση της Ιωάννας Πανταζοπούλου στην Εθνική Λυρική Σκηνή με τίτλο A Summer Evening, όπου εικαστικά και μουσική προσκάλεσαν το κοινό να ανακαλύψει έναν μαγικό, παραμυθένιο κόσμο.

Πρωτοπόροι εξακολουθούν να είναι ο Κώστας Πράπογλου και ο Δημήτρης Τρίκας που συνέχισαν και φέτος, με αισιόδοξες προοπτικές για το μέλλον, με τις δύο σημαντικές και εμβληματικές εικαστικές εγκαταστάσεις, Το Φαινόμενο της Πεταλούδας, στο εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας Μουζάκη, και Ελαιώνας ’23 – Χθόνιο & Ανθρωπόκαινος αντίστοιχα, και δίπλα τους ακολουθεί η Νάντια Αργυροπούλου με την ξεχωριστή φιλόδοξη έκθεση σύγχρονης τέχνης με τίτλο έξω φρενών από ευχαρίστηση, στον ημιτελή, βιομηχανικό χώρο του κτιρίου Νόμπελ στο Χαλάνδρι.

Εμβληματικές ήταν και οι δύο εκθέσεις του Γιώργου Χατζημιχάλη στο Μουσείο Μπενάκη, που για πρώτη φορά διέθεσε όλες του τις αίθουσες για την παρουσίαση του σημαντικού του έργου, η αναδρομική έκθεση της Λήδας Παπακωνσταντίνου στο ΕΜΣΤ, και αντίστοιχα του Μάρκου Καμπάνη, Εργα 1990 – 2020, στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Η Αννα Καφέτση συνεχίζει παρά τις δυσκολίες στο Μέγαρο Μουσικής, αναδεικνύοντας φέτος το έργο της Μαρίας Παπανικολάου στην υπηρεσιακή αυλή, με τίτλο Free From What. Παράλληλα o Χριστόφορος Μαρίνος μάς εντυπωσίασε και με το φετινό πυκνό του πρόγραμμα, ικανού αριθμού εξαιρετικών εκθέσεων σε όλους τους διαθέσιμους χώρους του Δήμου Αθηναίων. Ξεχώρισα την έκθεση ENCORE: νέα ελληνική ζωγραφική, στην Πινακοθήκη του Δήμου και στον ίδιο χώρο την έκθεση του Αλέξη Κυριτσόπουλου με τίτλο Παράλληλα.

Αλλά και ο Μιχαήλ Μαρμαρινός δημιούργησε ελπίδες και προκάλεσε συζητήσεις για την Ελευσίνα – Πολιτιστική Πρωτεύουσα Ευρώπης, καταφέρνοντας και φέτος να βρεθεί στο επίκεντρο, με πολλές ενδιαφέρουσες και κάποιες εν αμφιβόλω πολιτιστικές εκδηλώσεις. Κάποιες μάλιστα παρουσιάστηκαν στο παρά πέντε με την τελετή λήξης, όπως Ο πήλινος στρατός της Ελευσίνας, του Juan Esteban Sandoval και η γλυπτική εγκατάσταση της Στεφανίας Στρούζα με τίτλο Εγώ το θαλάσσιο ταξίδι, εγώ η κατάληψη της γης.

Ισως το πιο σημαντικό είναι η πρόσφατη κραυγή του Μαρμαρινού σε ανοιχτή επιστολή του προς πάντα ενδιαφερόμενο στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ» (22.12.2023), με τίτλο Να μην εγκαταλείψουμε την Ελευσίνα στη μοίρα, να μην επαναληφθεί αυτό που έγινε με τα ολυμπιακά ακίνητα που παραδόθηκαν στη φθορά και την αφάνεια, σχετικά με το μέλλον του θεσμού της πολιτιστικής πρωτεύουσας και κατά την άποψή μου και για όλα όσα σημαντικά πραγματοποιήθηκαν στη χρονιά που πέρασε.