Η ιεροτελεστία {LF}της μοντέρνας αφήγησης

«Το ποτάμι δεν φτάνει ούτε τα εκατό μέτρα στο πλάτος, κι ο μπαμπάς κι ο Βέρνον κι ο Βάρνταμαν και η Ντιούι Ντελ είναι οι μόνοι που φαντάζουν παράταιροι σ’ αυτή τη μοναδική μονοτονία της ερήμωσης που γέρνει τρομακτικά από τα δεξιά προς τα αριστερά, λες κι είχαμε φτάσει τελικά σ’ εκείνο το μέρος όπου η ορμή του ρημαγμένου κόσμου επιταχύνει μόλις πριν από το ύστατο βάραθρο. Ωστόσο μοιάζουν μικροσκοπικοί. Λες και η απόσταση που μας χωρίζει να ‘ναι χρόνος: κάτι το αμετάκλητο. Είναι λες κι ο χρόνος, αντί να τρέχει μπροστά μας σε μια ευθεία που όλο λιγοστεύει, τώρα διπλώνει ανάμεσά μας σαν σπάγκος που φτιάχνει θηλιά, ενώ η απόσταση είναι οι γύρες του σπάγκου που συσσωρεύονται και όχι το διάστημα που τις χωρίζει. Τα μουλάρια στέκουν εκεί, με τα μπροστινά τους πόδια να πατάνε ήδη στον κατήφορο και τα καπούλια τους ψηλά. Κι αυτά τώρα ανασαίνουν με βαθιά βογγητά· κοιτάζουν πίσω μια τελευταία φορά και το βλέμμα τους περνάει από πάνω μας αφηνιασμένο, μελαγχολικό, βαθύ και απελπισμένο, λες κι είχαν ήδη δει μέσα στα πηχτά νερά το σχήμα της καταστροφής την οποία δεν είχαν τις λέξεις να περιγράψουν κι εμείς δεν μπορούσαμε να δούμε».

Νομίζω ότι αυτή είναι η πιο χαρακτηριστική παράγραφος του βιβλίου αυτού του Ουίλιαμ Φόκνερ, που είχε μεταφραστεί από τον Μένη Κουμανταρέα μισό αιώνα πριν για τις εκδόσεις Κάλβος και που μας παραδίδεται σήμερα σε επάξια εκσυγχρονισμένη εκδοχή από τον Παναγιώτη Κεχαγιά. Ολη η πολυμελής οικογένεια που η μεγάλη της πορεία περιγράφεται στο βιβλίο βρίσκεται εδώ επί σκηνής προσπαθώντας να οδηγήσει μέσα από ένα πλημμυρισμένο ποτάμι το κάρο που οδηγεί τη νεκρή μητέρα στον τόπο της ταφής της. Ο συγγραφέας συμπυκνώνει σε αυτό το απόσπασμα τα αγαπημένα του μοτίβα: το πεπρωμένο και την ενόραση σ’ αυτό, κυρίως όμως μια ποιητική εικόνα του χρόνου νοούμενου ως απόστασης ή με άλλα λόγια μια κυκλική συμπλοκή χωρικής και χρονικής αίσθησης.

Μια τραγελαφικά επική πορεία

Ο κορμός λοιπόν του βιβλίου είναι η αρχετυπική πορεία του χήρου πλέον πατέρα Ανς Μπάντρεν και των πέντε παιδιών του από το μικρό τους αγρόκτημα στα βόρεια της Πολιτείας του Μισισίπι προς το Τζέφερσον – την πρωτεύουσα της επινοημένης από τον Φόκνερ Κομητείας της Γιοκναπατάουφα – προκειμένου να ενταφιάσουν, κατά την επιθυμία της, τη μητέρα Αντι Μπάντρεν. Εκεί στο Τζέφερσον βρίσκεται θαμμένο το σόι της Αντι, κι εκεί έχει ορκιστεί στον εαυτό, το αίμα και τη φυλή της ότι θα ταφεί και η ίδια, καθώς νιώθει ξεριζωμένη απ’ την πατρώα γη ήδη από τότε που ως νεαρή δασκάλα παντρεύτηκε τον Ανς. Η Αντι, αν και νεκρή, θα είναι εσαεί ζωντανή στη διάρκεια της πορείας – μια μητριαρχική φιγούρα που το πνεύμα της καθοδηγεί τους ζωντανούς. Η ίδια ανασταίνεται προς τα μισά του βιβλίου και μας δίνει έναν εκ νεκρών μονόλογο που σχεδόν έναν αιώνα πριν κάνει να ωχριούν με την κοφτερή σκληρότητα των λόγων, των αισθημάτων και των επιλογών της οι σύγχρονες ερζάτς φεμινίστριες και σύμπασες οι λεγόμενες σπουδές φύλλου ή gender studies.

Οσο η Αντι είναι ακόμα ζωντανή, ο μεγάλος της γιος, ο ξυλουργός το επάγγελμα Κας, μαστορεύει το κιβούρι της μάνας του κι εκείνη παρακολουθεί από το ανοιχτό παράθυρο την επίπονη εργασία. Συνομιλεί περιστασιακά με γειτόνισσες και με την κόρη της Ντιούι Ντελ που τη γιατροπορεύουν, διατηρώντας μια ανατριχιαστικά προσηλωμένη ηρεμία, ενώ ο ήχος κάθε πρόκας τη φέρνει κοντύτερα στον τάφο. Μοιάζει, η ίδια η Αντι, να συμμετέχει στη διαμόρφωση του πεπρωμένου της.

Οσο για τον Ανς Μπάντρεν, τον πάτερ φαμίλια, αδημονεί για την πορεία αυτή, αν και ανησυχεί ευλόγως για τις καιρικές συνθήκες ενόσω, σε απόλυτη ταύτιση με την τελευταία θέληση της γυναίκας του, οργανώνει το ταξίδι της εκφοράς σαν να πρόκειται για κάτι ιερό και απαράβατο. Κατά βάθος βέβαια ο Ανς έχει άλλους, πιο υστερόβουλους και γειωμένους στόχους: επιθυμεί να αποκτήσει εκεί στο Τζέφερσον μια μασέλα για να απολαμβάνει επιτέλους κι αυτός την τροφή τού Θεού σαν άνθρωπος, αλλά, ποιος ξέρει, ίσως και για να βρει νέα σύζυγο. Φαινομενικά άβουλος και μάλλον οκνηρός, ο Ανς είναι ο τύπος του ανθρώπου που δεν διστάζει να προκαλεί τον οίκτο των άλλων – παιδιών και γειτόνων του – προκειμένου να εκμαιεύσει το μέγιστο δυνατόν.

Αφηγητές και αφηγούμενα

Οι τέσσερις γιοι και η μία κόρη της οικογένειας είναι τα άλλα κύρια πρόσωπα της αφήγησης. Παίρνουν εναλλάξ τον λόγο από κεφάλαιο σε κεφάλαιο προκειμένου να αφηγηθούν ένα περιστατικό αντλημένο από την εννιαήμερη πορεία ή και απ’ το απώτερο παρελθόν, να εξομολογηθούν μια αμαρτία, να ερμηνεύσουν τις πράξεις των άλλων, να διαβάσουν τα σημάδια της φύσης ή τη βούληση του θεϊκού πεπρωμένου. Αλλοτε πάλι μιλούν απλά για να δώσουν μια εικόνα της φύσης, ένα σχήμα του τοπίου και των εαυτών τους μέσα σε αυτό, προωθώντας όλο και περισσότερο την ιστορία και την τελετουργική πορεία ως την ταυτόσημη έκβασή τους. Οι πρωτοπρόσωπες αυτές αφηγήσεις, τεχνική γνωστή στον Φόκνερ από το προηγούμενο έργο του Η βουή και η αντάρα αλλά εν μέρει κι από το μεταγενέστερο Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ, συγκροτούν καμιά εξηνταριά μικρά κεφάλαια με διαφορετικού ύφους ή θέματος προσεγγίσεις και ποικίλες οπτικές γωνίες που επικαλύπτουν την πορεία με στρώσεις ερμηνειών. Σ’ αυτές συμμετέχουν και ορισμένοι εκ των γειτόνων ή φίλων τους σ’ αυτές τις ερημικές, αραιοκατοικημένες εσχατιές του Νότου.

Ολα και όλοι εν τέλει προχωρούν γραμμικά προς τον προορισμό τους, πλέκοντας ταυτόχρονα και μια χρονική πλεξούδα. Ο Κας, ο πρωτότοκος, είναι ίσως ο περισσότερο συνεπής. Δεν διστάζει να θυσιάσει το ήδη σακατεμένο πόδι του – από τότε που είχε πέσει απ’ τη στέγη μιας εκκλησιάς – προκειμένου να διασώσει το κιβούρι της μάνας του που το έχουν παρασύρει τα αφρισμένα νερά. Θα αντέξει επί μέρες τον αφόρητο πόνο, θα δεχτεί μάλιστα να του χτίσουν το πόδι σε τσιμέντο προκειμένου να μην καταστραφεί η τελετουργική πορεία της φαμίλιας.

Ο Νταρλ, ο δευτερότοκος, είναι τρόπον τινά ο ιδιοφυής σαλεμένος της φαμίλιας, που δεν θα αποφύγει τις ακραίες πράξεις και την τρέλα, ίσως ακριβώς λόγω της ενορατικής, αποκαλυπτικής ματιάς του στα έσχατα όρια των πραγμάτων. Εχει, σημειωτέον, τη μερίδα του λέοντος στην αφήγηση, παρά το ότι το αγαπημένο παιδί της μάνας είναι ο επόμενος, ο Τζιούελ (που σημαίνει διαμάντι ή Αδαμάντιος ελληνιστί), παράνομος καρπός της μυστικιστικής έλξης της Αντι προς το θείο και του αμαρτωλού έρωτα με τον πάστορά τους, τον αιδεσιμότατο Γουάιτφιλντ. Χαϊδεμένος της μάνας, ο Τζιούελ είναι ο ζωντανός μάρτυρας ή το ψέμα που διαιωνίζει την αμαρτία της. Λατρεύει το άλογό του που το ταυτίζει με τη νεκρή και, προκειμένου να σωθεί, θα διαβεί από τις αρχαϊκές δοκιμασίες της φωτιάς και του νερού.

Τέλος, τα δύο μικρότερα παιδιά είναι η μόνη θηλυκού γένους, η Ντιούι Ντελ, και ο Βενιαμίν της οικογένειας, ο κατά κόσμον Βάρνταμαν. Η μοναχοκόρη, αφελής και ερωτική, θα διαιωνίσει το αμάρτημα της μάνας και θα προσπαθήσει μάλλον επί ματαίω να απαλλαγεί από τον καρπό της κοιλίας της, γενόμενη αντικείμενο ανδρικής εκμετάλλευσης από έναν μαθητευόμενο φαρμακοποιό στο Τζέφερσον. Ο Βάρνταμαν ταυτίζει από τη μεριά του τη νεκρή μητέρα με ένα ψάρι (άλλο βιβλικό σύμβολο αυτό) και ονειρεύεται να αποκτήσει ένα τρενάκι που είχε πρωτοδεί έναν ολόκληρο χρόνο πριν σε μια βιτρίνα της πόλης. Η σπαρακτική του επιθυμία έχει να κάνει με τη διπολικότητα πόλης – υπαίθρου, όπου η υστέρηση της δεύτερης σε βασικά αγαθά μετατρέπει την πόλη σε τόπο πραγμάτωσης όλων των επιθυμιών.

Η πορεία και η ιεροτελεστία της ταφής διανθίζονται με άφθονα περιστατικά, γελοία απρόοπτα και τραγικές αντιξοότητες. Παρά την επιθυμία ολωνών να φέρουν εις αίσιον πέρας την αποστολή τους και να τηρήσουν την υπόσχεση προς τη μητέρα, η στενοκεφαλιά και η απρονοησία του πατρός συμπορεύονται με την άγνοια των παιδιών περί τα βασικά του πολιτισμένου βίου. Αλλά και η ίδια η φύση λες και αντιμάχεται την πορεία τους, φέρνοντας κατακλυσμιαίες βροχοπτώσεις, κατολισθήσεις, καταστροφή γεφυρών και περασμάτων. Η ολοκλήρωση της επικής και ενίοτε γελοίας αυτής πορείας, όχι χωρίς αισθητές απώλειες και άλγη, θα σημάνει ωστόσο την αναγέννηση – ένα είδος ανάστασης προκειμένου η ζωή να έχει τον τελευταίο λόγο.

Μοντερνισμός {LF}και αρχαϊκότητα

Οι ιστορίες και το πνεύμα της Βίβλου δανείζουν όπως είπαμε υλικό και στο βιβλίο αυτό του Φόκνερ, που εκδόθηκε έναν μόλις χρόνο μετά το Η Βουή και η Αντάρα. Το χαρακτηριστικό ωστόσο στον συγκεκριμένο συγγραφέα είναι ότι οι πολλαπλές φιλολογικές επιρροές που έχει υποστεί συντήκονται στο έδαφος της ανθρωπογεωγραφίας του Νότου, αποδίδοντας το πνεύμα της Ιστορίας και τους αποήχους της τραγικής ήττας κατά τον Αμερικανικό Εμφύλιο των ετών 1861-65. Είναι, πρέπει να σημειώσουμε, σε αυτό το έργο που παγιώνεται η επινοημένη από τον συγγραφέα Κομητεία της Γιοκναπατάουφα – μια έκταση στο μέγεθος ενός ελληνικού νομού που τοποθετείται κάπου στα βορειοδυτικά της Πολιτείας του Μισισίπι και βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην Κομητεία Λαφαγιέτ όπου γεννήθηκε και έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του ο Φόκνερ. Στη Γιοκναπατάουφα εκτυλίσσονται [συχνά μάλιστα αλληλεπικαλύπτονται] οι περισσότερες ιστορίες και οι λογοτεχνικοί ήρωες του Φόκνερ, χτίζοντας ένα μοναδικό στη σύλληψή του οικοδόμημα μυθικής ανθρωπογεωγραφίας αρθρωμένης περί την ουσία ενός τόπου: μια κοινωνία κατά βάση αγροτική, μητριαρχική και αρχαϊκή, που ριζώνει σε έναν τόπο τεμαχιζόμενο σταδιακά από οδικούς άξονες, μετακινήσεις και την αναπόφευκτη εισβολή του πολιτισμού.

Εξίσου σημαντικό είναι το ότι το βιβλίο – όπως και μεγάλο μέρος του υπόλοιπου έργου του Φόκνερ – έχει αφομοιώσει πλήρως τα διδάγματα και το ύφος της μοντερνιστικής γραφής, αν και πάει πέρα από αυτά. Ειδικά ο Οδυσσέας του Τζόις υποψιάζομαι πως απετέλεσε την αφορμή για να γραφεί αυτή η τραγωδία, αν και στον Φόκνερ ο θρίαμβος της καθημερινότητας του Ιρλανδού υποχωρεί μπροστά στα επικά γεγονότα της ανθρώπινης ιστορίας, και τις μεγάλες φυλετικές, ταξικές ή οικογενειακές συγκρούσεις. Οπως και να ‘χει, η γραφή κινείται μεταξύ θεολογικού/ μεταφυσικού λόγου και γειωμένης ντοπιολαλιάς. Είναι σπειροειδής και συνειρμική, ενώ οι μονόλογοι [εσωτερικοί ή εξωτερικοί] αλληλεπικαλύπτονται και υπόκεινται στην τεχνική της συνειδησιακής ροής. Οι δευτερεύουσες και παρένθετες προτάσεις είναι πυκνές. Η αλήθεια ποτέ δεν προβάλλει πλήρης αλλά ως «αλήθεια του καθενός», ενώ σε κάθε κεφάλαιο και για κάθε αφηγητή αλλάζει η εστία, ο φωτισμός, η σχετική έμφαση και η οπτική γωνία.

Οι πιθανές δυσχέρειες για τον αναγνώστη, εκτός από την αλληλοεπικάλυψη αφηγητών και «αφηγουμένων», επιτείνονται συχνά από τη συνύπαρξη ενός παραδοσιακά ρεαλιστικού με έναν πρωτοποριακά ποιητικό λόγο. Κι ακόμη από τις ενδιάθετες περιπλοκές στις επιμέρους ιστορίες – εν τέλει δηλαδή από την πρόθεση να αναδυθούν οι αρμοί της συγκρότησης μιας ιστορίας και κατά προέκταση της δουλειάς του ίδιου του συγγραφέα. Εχουμε εδώ να κάνουμε, όπως πάντα σχεδόν στον Φόκνερ, με ένα είδος γνωσιολογίας.

Οι όποιες πάντως δυσκολίες είναι προγραμματισμένες ώστε ολοκληρώνοντας το βιβλίο, ο αναγνώστης να έχει απαντήσει σε σειρά ερωτημάτων και να νιώσει ένα είδος σωτήριας ικανοποίησης – γιατί όχι, κάθαρσης.