Ποδόσφαιρο και τα άγνωστα Χριστούγεννα του 1941

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν η πιο εκτεταμένη γεωγραφικά ένοπλη σύγκρουση στην ιστορία της ανθρωπότητας και προκάλεσε τις μεγαλύτερες ανθρώπινες απώλειες όλων των εποχών, με την τελική εκτίμηση να αγγίζει τα 60 εκατομμύρια ζωές. Στην Ευρώπη ξέσπασε την 1η Σεπτεμβρίου του 1939 με την εισβολή της Γερμανίας στην Πολωνία και τελείωσε την 15η Αυγούστου 1945.

Κατά τη διάρκεια των μαχών σταμάτησε κάθε αθλητική δραστηριότητα σε όλη την Ευρώπη – με εξαίρεση τη χιτλερική Γερμανία, την υπό κατοχή Τσεχία και την Αυστρία, αλλά και την Ουγγαρία και τη Ρουμανία πριν ενταχθούν στον Αξονα – και στην Ελλάδα δεν έγινε κανένας ποδοσφαιρικός αγώνας. Από τις 28 Οκτωβρίου του 1940, που η Ελλάδα ήταν στον πόλεμο και μέχρι τη συνθηκολόγηση της Γερμανίας και των συμμάχων της, δεν έγιναν επίσημοι αγώνες στη χώρα μας και δεν συγκεντρώθηκαν οι διεθνείς ποδοσφαιριστές.

Ουσιαστικά, τον πρώτο χρόνο οι περισσότερες ομάδες είτε διαλύθηκαν είτε έκαναν μόνο προπονήσεις και ανεπίσημα φιλικά. Μάλιστα, αρκετοί γνωστοί παίκτες της εποχής τραυματίστηκαν σοβαρά, ακρωτηριάστηκαν και δεν έπαιξαν ξανά ποδόσφαιρο ή σκοτώθηκαν στο αλβανικό μέτωπο και στη Μέση Ανατολή.

Κατά τη διάρκεια της κατοχής, γνωστοί ποδοσφαιριστές των ομάδων της Αθήνας, που είχαν φορέσει και τη φανέλα με το εθνόσημο, διοργάνωσαν μεταξύ άλλων και ποδοσφαιρικούς αγώνες, προκειμένου να συγκεντρώσουν χρήματα για τις οικογένειες παλιών συμπαικτών, που είχαν χάσει τη ζωή τους στο μέτωπο του πολέμου ή είχαν ακρωτηριασθεί στις μάχες.

Υπάρχουν αναφορές και μαρτυρίες για παίκτες της ΑΕΚ, για παράδειγμα, οι οποίοι έδωσαν φιλικά με μεικτές ομάδες από τα ποδοσφαιρικά τμήματα άλλων ομάδων. Οχι, όμως, στα γήπεδα της Νέας Φιλαδέλφειας ή της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, αλλά σε αλάνες και χωράφια, μακριά από κεντρικά σημεία της πόλης, λόγω του κινδύνου της σύλληψης.

Σύμφωνα με τα αρχεία της εποχής, από το 1941 ως το 1944 το γήπεδο της Λεωφόρου είχε επιταχθεί από τους Γερμανούς, οι οποίοι είχαν λεηλατήσει τις προθήκες των τροπαίων του συλλόγου του Παναθηναϊκού και το χρησιμοποιούσαν για να παίζουν στον ελεύθερο χρόνο τους ποδόσφαιρο και σκοποβολή! Σε πολλές περιπτώσεις οι δυνάμεις κατοχής προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές στις αθλητικές υποδομές της χώρας και στις εγκαταστάσεις συλλόγων, ομάδων και ομοσπονδιών.

Γήπεδα και άλλες αθλητικές εγκαταστάσεις χρησιμοποιήθηκαν ως χώροι στάθμευσης οχημάτων, αποθήκες του γερμανικού στρατού, ακόμα και για μαζικές εκτελέσεις (όπως στο σκοπευτήριο της Καισαριανής) αντιστασιακών. Το αθλητικό υλικό κατασχέθηκε από τις πρώτες μέρες και στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκε από τους άνδρες των γερμανικών – αργότερα και ιταλικών – στρατευμάτων ως ενδύματα ασκήσεων και αγγαρειών!

Μετά την απελευθέρωση έγινε γνωστό πως οι Γερμανοί μετά την είσοδό τους στην Αθήνα συγκέντρωσαν μεγάλο αριθμό μεταλλίων, αναμνηστικών και κυπέλλων, τα οποία απέστειλαν πίσω στην πατρίδα τους, για να πωληθούν σε συλλέκτες ή να μετατραπούν σε ράβδους χρυσού και ασημιού. Οσα δεν είχαν ιδιαίτερα μεγάλη αξία διοχετεύτηκαν – μέσω των «συνεργατών» τους – στη μαύρη αγορά μέσα στα επόμενα δύο χρόνια.

Πολύτιμα ντοκουμέντα, αρχεία και αναμνηστικά διπλώματα έγιναν προσάναμμα σε τζάκια και πρόχειρες εστίες στα υπόγεια των γηπέδων και στις κοντινές σκοπιές. Τα σχετικά έγγραφα από την ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου και οι παλιές φωτογραφίες έγιναν στόχοι εξάσκησης κατά τη διάρκεια της… διασκέδασης των στρατιωτών στον ελεύθερο χρόνο τους.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του αρχειακού υλικού της ΑΕΚ, το οποίο έπεσε «θύμα» των πλιατσικολόγων στρατιωτών του ιταλικού στρατού του Μουσολίνι. Το γήπεδο της Νέας Φιλαδέλφειας καταπατήθηκε από τους Ιταλούς, στους χώρους των αποδυτηρίων εγκαταστάθηκαν αξιωματικοί και στρατιώτες και στήθηκαν φυλάκια στην περίμετρο του γηπέδου. Από τις πρώτες εβδομάδες αφαίρεσαν όλο το αθλητικό υλικό, από φανέλες και σορτσάκια μέχρι παπούτσια και κάλτσες. Ελάχιστα κράτησαν για προσωπική τους χρήση – μόνο ό,τι ήταν σε λευκό ή βαθύ μπλε χρώμα – και τα υπόλοιπα τα πούλησαν σε μαυραγορίτες-δωσίλογους, που είχαν γνωρίσει μέσω γερμανών στρατιωτών και κατώτερων αξιωματικών της Γκεστάπο!

Αργότερα, σύμφωνα με μαρτυρίες κατοίκων της περιοχής, έγιναν μεγάλες καταστροφές στα αποδυτήρια, καθώς αφαιρέθηκαν από τρόπαια και κορνίζες μέχρι καθρέπτες! Μάλιστα, οργανώθηκε από απλούς φιλάθλους, παλιούς ποδοσφαιριστές και στελέχη της διοίκησης μια προσπάθεια διάσωσης του αρχείου του συλλόγου – ή τουλάχιστον ό,τι είχε απομείνει – αλλά δεν στέφθηκε με επιτυχία. Οι ιταλοί σκοποί τους αντιλήφθηκαν, άρχισαν να πυροβολούν και τους κυνήγησαν προκειμένου να τους συλλάβουν για… δολιοφθορά. Στο συγκεκριμένο γήπεδο επέδειξαν πρωτοφανή βαρβαρότητα, προκαλώντας τις τελευταίες καταστροφές λίγο πριν απ’ την αποχώρησή τους από την Αθήνα…

Από ολόκληρη την κατοχή, ο χειμώνας το 1941-42 ήταν η πιο σκληρή περίοδος. Χριστούγεννα του 1941 και οι ποδοσφαιριστές της ΑΕΚ Κλεάνθης Μαρόπουλος και του Παναθηναϊκού Οδυσσέας Τσούτσος, αποφάσισαν να συγκεντρώσουν τους συναθλητές τους και να οργανώσουν ένα παιχνίδι μέσα στις γιορτές, με πλήρεις εντεκάδες, στο γήπεδο της Λεωφόρου, και οι εισπράξεις τους θα δοθούν για στήριξη των τραυματιών του μετώπου αθηναίων ποδοσφαιριστών και πασχόντων από φυματίωση. Υπολογίζεται ότι από τη δύναμη των 120 συλλόγων Αθηνών – Πειραιώς, και των 150 ανεπισήμων σωματείων στρατεύτηκαν τουλάχιστον 6.000 ποδοσφαιριστές. Είναι άγνωστος ο αριθμός των νεκρών και τραυματιών των μικρών συλλόγων.

Οι νεκροί υπολογίζονται σε δεκάδες και οι τραυματίες πάνω από 250. Μια τέτοια χειρονομία στη σκληρότερη ώρα του πολέμου θα ήταν θείο δώρο. Οι πλήρεις συνθέσεις των λαοφιλών σωματείων, σε μια περίοδο που κάθε αθλητική δραστηριότητα είχε νεκρώσει, θα αποτελούσε όαση για τους φιλάθλους και ο σκοπός εγκάρδιο ερέθισμα.

Ο αξέχαστος θρύλος της ΑΕΚ Κλεάνθης Μαρόπουλος ενημέρωνε για όσα είχαν συμβεί: «Αποφασίσαμε να γίνει αυτός ο αγώνας από τη μια για να μαζικοποιήσουμε την ένωση ελλήνων αθλητών και από την άλλη για να ενισχύσουμε με τις εισπράξεις τους τραυματίες και φυματικούς συναθλητές μικρών και μεγάλων σωματείων που έλιωναν, ιδιαίτερα στο νοσοκομείο Σωτηρία. Ο κόσμος που είχε καιρό να δει ποδόσφαιρο γέμισε ασφυκτικά το γήπεδο της Λεωφόρου. Πάνω από 15.000 ήταν μέσα στο γήπεδο και πολύ έμειναν απέξω. Οι δύο ομάδες θα έπαιζαν με πλήρεις συνθέσεις. Λίγο πριν από τον αγώνα, όπως είχαμε συμφωνήσει, φτιάξαμε μια επιτροπή και πήγαμε στο γραφείο του Απόστολου Νικολαΐδη, του προέδρου του ΠΑΟ.

Στην επιτροπή ήταν ο Τσούτσος και ο Κρητικός από τον Παναθηναϊκό, ο Τζανετής κι εγώ. Ζητήσαμε από τον Νικολαΐδη να μας δώσει ένα μέρος από τις εισπράξεις για να ενισχύσουμε τους πάσχοντες. Μας απάντησε ότι δεν ήταν διατεθειμένος να κάνει κάτι τέτοιο, και μάλιστα μας ανακοίνωσε ότι διαιτητής στον αγώνα θα έπαιζε ένας αυστριακός αξιωματικός των δυνάμεων κατοχής. Μετά από την απάντηση εκείνη, εμείς αποφασίσαμε να μην παίξουμε. Αν το κάναμε, θα ήταν σαν να συμφωνούσαμε με τους κατακτητές. Βγήκαμε στον αγωνιστικό χώρο και οι δύο ομάδες μαζί, χαιρετίσαμε τους φιλάθλους, κι αντί να αρχίσουμε τον αγώνα ανεβήκαμε στις εξέδρες και αρχίσαμε να εξηγούμε στον κόσμο τι ακριβώς είχε γίνει.

Ο κόσμος δέχτηκε τις εξηγήσεις μας. Αυτό που επακολούθησε δεν μπορούσαμε να το φανταστούμε. Αγανακτισμένοι οι φίλαθλοι όρμησαν στον αγωνιστικό χώρο και κυριολεκτικά δεν άφησαν τίποτα όρθιο. Οι ξύλινες εξέδρες ξηλώθηκαν, τα δοκάρια ξεριζώθηκαν, συνθήματα υπέρ των ποδοσφαιριστών και κατά του Απόστολου Νικολαΐδη διέσχιζαν τον αέρα. Τα επεισόδια πήραν έκταση και γρήγορα σχηματίστηκε αντιφασιστική διαδήλωση, που έφτασε μέχρι την Ομόνοια. Οι φίλαθλοι διαδηλωτές διαλύθηκαν μόνον με την επέμβαση των γερμανικών δυνάμεων κατοχής».

Χριστούγεννα του 1941 λοιπόν, χωρίς γιορτές, χωρίς φώτα, χωρίς κάλαντα. Χριστούγεννα με πόνο, αλλά μεγάλη καρδιά. Είναι αυτό που λείπει στους καιρούς της ακαρδίας, στα χρόνια της απληστίας και της ασυδοσίας που λυμαίνεται τον αθλητισμό και τα νιάτα μας.