Οταν το καθημερινό συναντά το «υψηλό»

Ἐπὶ αἰῶνας μένοντες κρυμμένοι

ἐντὸς τοῦ σκότους Αἰγυπτίας γῆς

μέσω τοιαύτης ἀπελπιστικῆς σιγῆς

ἔπληττον οἱ μιμίαμβ’ οἱ χαριτωμένοι·

ἀλλὰ ἐπέρασαν ἐκεῖν’ οἱ χρόνοι,

ἔφθασαν ἀπὸ τὸν Βορρᾶ σοφοὶ

ἄνδρες, καὶ τῶν ἰάμβων ἔπαυσ’ ἡ ταφὴ

κι ἡ λήθη. Οἱ εὐτράπελοί των τόνοι

μᾶς ἐπανέφεραν τὰς εὐθυμίας

ἑλληνικῶν ὁδῶν καὶ ἀγορῶν·

κι ἐμβαίνομεν μαζί των εἰς τὸν ζωηρὸν

βίον μιᾶς περιέργου κοινωνίας.

Κ.Π. Καβάφης, «Οἱ μιμίαμβοι τοῦ Ἡρώδου»
(απόσπασμα)

Η ανακάλυψη του αιγυπτιακού παπύρου, στα τέλη του 19ου αιώνα, με το χαμένο κείμενο των Μιμιάμβων δεν μας χάρισε απλώς, παρά τις φθορές και τα χάσματα, ένα ακόμη έργο της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, αλλά, πολύ περισσότερο, ένα εκτεταμένο δείγμα του χαμένου ως τότε γραμματειακού είδους του μίμου. Μέχρι, λοιπόν, την έκδοση του παπύρου, το 1891, από τον F. G. Kenyon, μόνο μερικά ολιγόστιχα σπαράγματα είχαμε από τον ποιητή αυτόν. Μολαταύτα, η φήμη του στην αρχαιότητα ήταν μεγάλη· διαβάζουμε χαρακτηριστικά σε μιαν επιστολή του ρωμαίου πολυμαθούς Πλινίου του Νεοτέρου (πρώτος αιώνας μ.Χ.) προς τον λόγιο Αρριο Αντωνίνο, που του είχε στείλει τα δικά του επιγράμματα και τους μιμιάμβους: «Πόση ευαισθησία υπάρχει εδώ και πόση χάρη, πόση γοητεία και συναίσθημα, πόσα πνευματώδη, μα διόλου φορτικά αστεία! Θαρρούσα πως κρατώ στα χέρια μου τον Καλλίμαχο ή τον Ηρώνδα …».

Η σύνδεση με τον Καλλίμαχο μας εισάγει ευθύς στον πυρήνα της λογοτεχνικής ταυτότητας του Ηρώνδα. Ο ποιητής αυτός είναι Αλεξανδρινός (3ος αιώνας π.Χ.). Συνδέεται με τον Καλλίμαχο ως προς την αξιοποίηση της μικρής φόρμας, τον αναπροσανατολισμό της τέχνης σε νέες θεματικές, ενίοτε μακριά από το υψηλό και το ηρωικό, την καλλιέργεια της λεπτής ειρωνείας και εν προκειμένω την αναβίωση ενός «ήσσονος» λογοτεχνικού είδους, του μίμου ή, ειδικότερα,  μιμιάμβου, καθώς ο Ηρώνδας αξιοποιεί μια σπάνια εκδοχή ιαμβικού μέτρου.

Το ιδιαίτερα προσεγμένο βιβλίο που προσφέρουν στο ελληνικό κοινό οι εκδόσεις Κίχλη και η φιλόκαλη εκδότρια Γιώτα Κριτσέλη μάς δίνει το αρχαίο κείμενο με τη μετάφραση, αντικριστά, των Μιμιάμβων. Προτάσσεται μια μεστή εισαγωγή, ενώ τη μετάφραση ακολουθούν σύντομες σημειώσεις και πίνακας με τις αποκλίνουσες γραφές σε σχέση με την ακολουθούμενη έκδοση του αρχαίου κειμένου από τον Graham Zanker (Herodas Mimiambs, Aris and Phillips, Οξφόρδη 2009). Η μεταφραστική εργασία του ομότιμου καθηγητή Θ. Κ. Στεφανόπουλου πάνω στους Μιμιάμβους έρχεται να συμπληρώσει τη σειρά των θεατρικών μεταφράσεων που μας έχει προσφέρει μέχρι τώρα. Αναφερόμαστε στη μετάφραση  των Βακχών, που είδαμε και φέτος το καλοκαίρι να παίζεται στο θέατρο, των Τρωάδων, που επίσης είδαμε φέτος στην Επίδαυρο, της Μήδειας, αλλά και των Περσών. Καθώς δηλώνεται στο βιογραφικό σημείωμα της έκδοσης των Μιμιάμβων, ο Θ. Κ. Στεφανόπουλος έχει επίσης ολοκληρώσει τις αδημοσίευτες ακόμη θεατρικές μεταφράσεις της Ορέστειας και του Αίαντα. Εκείνο που αξίζει να τονιστεί είναι πως με τη νεοελληνική απόδοση των Μιμιάμβων του Ηρώνδα μάς προσφέρει μια φιλολογικά πιστή όσο και πνευματώδη μετάφραση από τον εντελώς διαφορετικό χώρο του αρχαίου μίμου που γειτνιάζει με την κωμωδία.

Ειδικότερα, η προκείμενη μετάφραση αποδίδει εξαιρετικά εκείνο το βασικό γνώρισμα της ποιητικής γραφής του Ηρώνδα, δηλαδή το «παίγνιο», έννοια που περικλείει την παρωδία και την ειρωνεία – εντέλει μιαν ανάλαφρη οπτική πάνω σε θέματα που άλλως ανήκουν στην υψηλή λογοτεχνία. Ας δούμε, για παράδειγμα, τον 4ο Μιμίαμβο («Οι κυράδες με το τάμα και τη θυσία στον Ασκληπιό»), όπου η Κυννώ και η Κοκκάλη επισκέπτονται το Ασκληπιείο της Κω και αναπέμπουν προσευχές προς τον θεό με το οικείο ιεροπρεπές ύφος, ενώ συνάμα θαυμάζουν τα υπέροχης τέχνης γλυπτά με τρόπο επιτηδευμένα «αφελή», που παραπέμπει στον λόγιο τρόπο περιγραφής έργων τέχνης, που τόσο έντονα είχε καλλιεργηθεί στην ελληνιστική εποχή (στ. 30-44):

«ΚΟΚΚΑΛΗ

Εκείνον εκεί πάλι, Κυννώ μου, τον γέροντα –

α, πώς πνίγει, μα τις Μοίρες,

το αγοράκι τη χήνα!

ΚΥΝΝΩ

Ε, αν δεν ήτανε πέτρα μπροστά στα πόδια μας,

θα έλεγες πως θα μιλήσει το άγαλμα.

Ορκο παίρνω: να δεις που με τον καιρό

θα καταφέρουν οι άνθρωποι

να δώσουν ζωή και στις πέτρες.

ΚΟΚΚΑΛΗ

Σίγουρα! Δεν βλέπεις πώς στέκεται,

Κυννώ μου, τούτος ο ανδριάντας

της Βατάλης, της κόρης του Μύττη;

Αν κάποιος δεν έχει δει την ίδια τη Βατάλη,

ας γυρίσει να δει το ομοίωμά της αυτό

και δεν του χρειάζεται η πραγματική.

ΚΥΝΝΩ

Ελα μαζί μου, γλυκιά μου, και θα σου δείξω

ένα κομμάτι έκτακτο, όμοιό του δεν έχεις δει

από τη μέρα που γεννήθηκες.

Κύδιλλα, πήγαινε φώναξε τον νεωκόρο.

Σ’ εσένα δεν μιλάω, μωρή,

που χάσκεις από ‘δω κι από ‘κει;

A! Καρφί δεν της καίγεται, δεν πα’ να λέω εγώ,

στέκεται και με κοιτάζει σαν κάβουρας. (…)»

Η αιφνίδια παρεμβολή της βάναυσης αποστροφής στη δούλη Κύδιλλα μας δείχνει πώς το καθημερινό συμπλέκεται στον Ηρώνδα παρά προσδοκίαν με το λογοτεχνικά «υψηλό», που και εκείνο, με τη σειρά του, ενέχει μιαν απόχρωση ειρωνείας. Οι υφολογικές αυτές διακυμάνσεις του κειμένου αποδίδονται εύστοχα στη μεταγραφή του Στεφανόπουλου, που συνδυάζει τη φιλολογική ακρίβεια με μια καλλιεργημένη τέχνη του λόγου, μέσω της οποίας επιδιώκει ο μεταφραστής να συνδυάσει την ειρωνική χροιά της γλώσσας του πρωτοτύπου με τη θεατρική δραστικότητα. Ο ίδιος ο μεταφραστής σημειώνει σχετικά στην εισαγωγή του: «επέλεξα να μεταφράσω τον Ηρώνδα, γιατί ανέκαθεν με γοήτευε ο σφριγηλός θεατρικός λόγος του. Για ένα τόσο δραστικά θεατρικό κείμενο πάντα πίστευα ότι δεν θα πολυείχε νόημα μια μη θεατρική μετάφραση ούτε η προσκόλληση στο γράμμα, η οποία κάποτε απονευρώνει τον θεατρικό λόγο. … Ηθελα ο λόγος μου να είναι θεατρικά αυτοδύναμος και αυτάρκης». (σελ. 19)

Βεβαίως, το ερώτημα που θα τεθεί εδώ, αναπότρεπτα, είναι για τι είδους παράσταση ήταν προορισμένοι οι μιμίαμβοι. Μια πιθανή απάντηση είναι πως δύο ή τρεις ηθοποιοί (μίμοι) θα μπορούσαν να αποδώσουν, με αλλαγή της φωνής και έντονη παντομίμα, όλους τους ρόλους. Εδώ δίνεται επιπλέον και ένα έναυσμα για σύγχρονες δημιουργικές σκηνοθετικές προσαρμογές· πολύ αξιόλογη, ξεχωριστής αισθητικής, εν προκειμένω η πρόσφατη απόδοση από τη σκηνοθέτιδα Αννα Κοκκίνου, σε μετάφραση του Θ. Κ. Στεφανόπουλου (Θέατρο Σφενδόνη, 2019-2020, από όπου και οι συνοδευτικές φωτογραφίες).

Οριστική απάντηση στο ζήτημα της παράστασης των μιμιάμβων δεν μπορεί ασφαλώς να δοθεί, όμως ανεξαρτήτως αυτού, όπως τονίζει πάλι στην εισαγωγή του ο μεταφραστής, εύκολα μπορεί να διαπιστώσει ο σημερινός αναγνώστης του Ηρώνδα ότι ο λόγος του είναι «εξόχως θεατρικός», παρότι, όπως προσθέτει ο Θ. Κ. Στεφανόπουλος, «σε οποιαδήποτε μετάφραση εκπίπτουν δύο από τα πιο σαγηνευτικά στοιχεία του πρωτοτύπου, αφενός η αύρα της ιωνικής διαλέκτου με το συχνά συνήθιστο λεξιλόγιο, αφετέρου το ιδιόηχον του ιδιαιτέρως πρόσφορου για το (επιθετικό) περιεχόμενο του ιάμβου και του μιμιάμβου χωλιαμβικού μέτρου» (18-19).

Πέραν όμως των στοιχείων που αναγκαστικά εκπίπτουν, υπάρχουν και ορισμένες εγγενείς δυσχέρειες που προκύπτουν μοιραία από το χάσμα που μας χωρίζει από τη γλωσσική μορφή των Μιμιάμβων και το πολιτισμικό τους περικείμενο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ανάλογης δυσκολίας παρέχει η απόδοση αρχαίων ελληνικών παροιμιακών και λαϊκών εκφράσεων που αξιοποιούνται από τον Ηρώνδα. Αρκεί να παραθέσουμε εδώ δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα ευφυούς νεοελληνικής απόδοσης παρόμοιων εκφράσεων:

Μιμιάμβος 1.67-68: «Οταν ασπρίζουν, Γυλλίδα, τα μαλλιά, / φυραίνουν τα μυαλά» (Γυλλί, τὰ λευκὰ τῶν τριχῶν ἀπαμβλύνει / τὸν νοῦν).

Μιμιάμβος 3.24-26: «Οταν προχθές ο πατέρας του τον μάθαινε / να συλλαβίζει τη λέξη Ορέστης, τον Ορέστη / τον έκανε ο προκομμένος μου ρέστα!» (τριθημέρᾳ Μάρωνα γραμματίζοντος / τοῦ πατρὸς αὐτῷ, τὸν Μάρων’ ἐποίησεν / οὖτος Σίμων᾽ ὀ χρηστός).

Επιπλέον, η μεταφραστική πρόκληση συνεπάγεται ενίοτε την επίλυση δύσκολων φιλολογικών αινιγμάτων εξαιτίας της φθοράς του παπύρου. Εδώ η εδραία φιλολογική γνώση του μεταφραστή, ειδικώς μάλιστα στο πεδίο της αποκατάστασης του αρχαίου κειμένου, δεδομένου ότι έχει εργαστεί εκτεταμένα πάνω στα σπαράγματα αρχαίων τραγικών δραμάτων, συνιστά πλεονέκτημα, το οποίο αξιοποιείται για την απόδοση ενός ρέοντος, κατά το δυνατόν, νεοελληνικού κειμένου, ακόμη και στα προβληματικά αυτά σημεία. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει εδώ στη μεταφραστική εργασία πάνω στον «προγραμματικό» 8ο Μιμιάμβου, όπου ο Ηρώνδας «διακηρύσσει» τις λογοτεχνικές του καταβολές μέσω ενός αλληγορικού ονείρου. Είμαστε, λοιπόν, τυχεροί που έχουμε στα χέρια μας μια μετάφραση των Μιμιάμβων, όπου συνδυάζεται η φιλολογική πιστότητα με τη λογοτεχνική και υφολογική λεπτουργία. Να λοιπόν που, με όχημα τη νέα αυτή έκδοση, θα συνεχίσει ο Ηρώνδας «να τραγουδά τους χωλιάμβους του» (8ος Μιμιάμβος, στ. 79) και σε μας σήμερα.

Ο Aγις Μαρίνης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Αρχαίου Ελληνικού Θεάτρου και της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών

Απόσπασμα

Ο δάσκαλος

Η δυναμική Μητροτίμη, που μιλάει σε αυτό το απόσπασμα, βρίσκεται σε απόγνωση με τον άτακτο γιο της Κότταλο και τον οδηγεί στν δάσκαλο Λαμπρίσκο, για να τον σωφρονίσει με ατελέσφορο ξυλοδαρμό

Έτσι που να δώσουν με το καλό οι αγαπημένες

οι Μούσες, Λαμπρίσκε, να δεις προκοπή

και να χαρείς τη ζωή σου, άργασέ του

τα πλευρά, ώσπου η ψυχή του η ελεεινή

ίσα που να κρατηθεί στα χείλη του.

Μου ρήμαξε της δύσμοιρης το σπίτι παίζοντας

κορόνα – γράμματα. Δεν του φτάνει, βλέπεις,

πια να παίζει κότσια, Λαμπρίσκε,

αλλά πάει πλέον από το κακό στο χειρότερο.

Πού πέφτει η πόρτα του δασκάλου

-και η φαρμακερή πρώτη του μήνα ζητάει

τα δίδακτρα, ας κλαίω εγώ με μαύρο δάκρυ-

δυσκολεύεται να σου πει. Αν είναι όμως

για τη λέσχη, όπου ξημεροβραδιάζονται

οι χαμάληδες και οι δραπέτες,

γνωρίζει άριστα να ξεναγήσει και άλλους.

Και η ταλαίπωρη πλάκα του, που ιδροκοπάω

να τη στρώνω με κερί μήνα τον μήνα,

κείτεται ορφανή μπροστά στο πόδι

του κρεβατιού από την πλευρά του τοίχου.

Εκτός και αν, καμιά φορά,

δεήσει να την κοιτάξει

σαν να βλέπει μπροστά του τον Χάρο,

όχι βέβαια για να γράψει τίποτα της προκοπής,

μόνο και μόνο για να την καταγδάρει.

Τα κότσια όμως, τοποθετημένα στις θήκες

και στα δίχτυα, λαμποκοπάνε πιο πολύ

και από το αγγείο του λαδιού

που το χρησιμοποιούμε νύχτα μέρα.

Δεν ξέρει να ξεχωρίσει ούτε το γράμμα άλφα,

αν κάποιος δεν ξελαρυγγιαστεί

να του λέει πέντε φορές τα ίδια και τα ίδια.

Όταν προχθές ο πατέρας του τον μάθαινε

να συλλαβίζει τη λέξη Ορέστης, τον Ορέστη

τον έκανε ο προκομμένος μου ρέστα!

Τότε πια είπα ότι δεν είμαι παρά ένας βλάκας,

αφού δεν τον αφήνω να βόσκει γαϊδάρους,

αλλά τον μαθαίνω γράμματα,

νομίζοντας ότι θα τον έχω κάποιον

να μου παρασταθεί στις δύσκολες ώρες.

Και όταν, καμιά φορά, ή εγώ ή ο πατέρας του,

γέρος άνθρωπος που υποφέρει από τα αφτιά του

και τα μάτια του, του ζητήσουμε,

σαν παιδάκι που είναι, να μας απαγγείλει

κανέναν μονόλογο, με το που αρχίζει να κουβαλάει

νερό με το κόσκινο «Άπολλον… Αγρεύ…»,

«αυτό», του λέω, «κακομοίρη μου,

θα σου το πει και η αναλφάβητη γιαγιά σου

και ο πρώτος τυχών δούλος από τη Φρυγία».

Κι αν κάνουμε πως υψώνουμε κάπως τη φωνή,

ή ξεχνάει τρία μερόνυχτα το κατώφλι

του σπιτιού, και ξεπουπουλιάζει τη γιαγιά του,

γριά γυναίκα που δεν έχει ψωμί να φάει,

ή απλώνει τα ξερά του πάνω στη στέγη

και κάθεται σαν τη μαϊμού κοιτάζοντας κάτω.

(Μτφ. Θ.Κ.Στεφανόπουλος)