Ο Κονδύλης, {LF}ο Φουκουγιάμα, {LF}ο Κοζέβ

Ο συγγραφέας είναι αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Σ’ αυτό το μικρό από πλευράς μεγέθους και ευρύχωρο σε ιδέες βιβλίο του ανασυνθέτει με δεξιοτεχνικό τρόπο τις φιλοσοφικές βάσεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκαν ο Παναγιώτης Κονδύλης και ο Αλεξάντερ Κοζέβ για να αναπτύξουν τις θέσεις τους για τις διεθνοπολιτικές αλλαγές. Μέσα απ’ αυτή τη διαδρομή όμως ο συγγραφέας παρακολουθεί και τις ιδέες των Χέγκελ και Φουκουγιάμα για το «τέλος της Ιστορίας». Σ’ αυτή του την πορεία τον βοηθούν και οι αναφορές του στις απόψεις πολλών ελλήνων φιλοσόφων όπως μεταξύ άλλων ο Θάνος Σαμαρτζής και ο Φίλιππος Βασιλόγιαννης.

Ο συγγραφέας ξεκινά με το ιστορικό της διαμόρφωσης της σκέψης του νεαρού Κονδύλη μέσα από τον διάλογό του με τον Αντώνη Λαυραντώνη και τους τροτσκιστικούς κύκλους. Τα πρώτα πνευματικά σκιρτήματα του Κονδύλη αφορούσαν τη σχέση των επαναστατικών ιδεολογιών με τον μαρξισμό. Κι αν ο Κονδύλης στη συνέχεια εγκατέλειψε αυτούς τους προβληματισμούς, το ζήτημα της ιδεολογίας, των κοσμοεικόνων και των αξιών παρέμεινε κρίσιμη παράμετρος στη διαμόρφωση των αντιλήψεών του για τις πολιτικές των διεθνών σχέσεων. Αφετηρία του όμως αποτελεί η θεώρησή του για τη σχέση ισχύος και απόφασης. Η απόφαση στο κονδυλικό σύστημα σημαίνει την πράξη μέσω της οποίας παράγεται η κοσμοαντίληψη του ατόμου, το πώς δηλαδή αυτό συγκροτεί το εγώ του. Για να συγκροτηθεί όμως αυτό χρειάζεται να έχει ισχύ. Αυτή αφορά την ορμή και τον αγώνα για αυτοσυντήρηση. Το εργαλείο αυτής της αυτοσυντήρησης είναι το πνεύμα. Το τελευταίο διασχίζει μια διαδρομή που ξεκινά από το σημείο του λεγόμενου «προκαταρκτικού κόσμου». Του κόσμου δηλαδή στον οποίο ο άνθρωπος δεν έχει ακόμη συγκροτήσει το εγώ του. Ο εχθρός αποτελεί συστατική προϋπόθεση και στοιχείο της απόφασης. Ο Κονδύλης, μας λέει ο Ευαγγελόπουλος, εδώ επαναλαμβάνει τη χεγκελιανή σκέψη που θέλει την ταυτότητα του υποκειμένου να μην μπορεί να συγκροτηθεί δίχως την παρουσία του Αλλου, του εχθρού. Στο επίπεδο των κοινωνικών ομάδων οι μύθοι, οι πολιτικές ιδεολογίες, ακόμη και οι θρησκείες αποτελούν αποφάσεις. Προϊόν των αποφάσεων είναι η ίδια η εμπειρία. Οπως παρατηρεί με οξύνοια ο συγγραφέας, ο Κονδύλης δεν επιτρέπει να υπάρχουν αποφάσεις χωρίς αντίπαλο. Αρχή που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη των διεθνοπολιτικών κειμένων του έλληνα φιλοσόφου. Δίνεται η εντύπωση πως στο έργο του δεν μπορούν να συνυπάρξουν το πνεύμα και η αξιολογική ελευθερία. Αυτή την εντύπωση είχε σε παλαιότερα κείμενά του και ο Ευαγγελόπουλος. Εδώ όμως αναθεωρεί, αφού διακρίνει πως στην «περιγραφική θεωρία της απόφασης» του Κονδύλη η αξιολογική ελευθερία αποτελεί μορφή σοφίας, καθώς χάρη σ’ αυτήν ο άνθρωπος παύει να πιστεύει σε λανθασμένες δοξασίες που ο ίδιος είχε πλάσει για να αποδώσει νόημα στη ζωή του.

Ο συγγραφέας αφού μας έχει εξοπλίσει με τις βασικές φιλοσοφικές εκφάνσεις της σκέψης του Κονδύλη, είναι έτοιμος να δώσει το περίγραμμα των απόψεών του για την πλανητική πολιτική. Και εδώ έρχεται να τον βοηθήσει μια διάκριση του Κονδύλη. Αυτή της μετάβασης από την αστική εποχή στη μαζικοδημοκρατική – πλανητική. Στην αστική εποχή το πολιτικό καθορίζεται από τη λογική του κοινού συμφέροντος και της κοινής ωφέλειας, η ατομική συμπεριφορά διέπεται από αυστηρούς κανόνες και συμβάσεις. Στη μαζικοδημοκρατική εποχή όμως τα άτομα έχουν χαλαρούς αναμεταξύ τους δεσμούς και η πολιτική καθορίζεται από κατακερματισμένα συμφέροντα που προκαλούν χύδην εκφράσεις και συμπεριφορές. Σ’ αυτήν την πλανητική εποχή «τα γεγονότα που λαμβάνουν χώρα στο πιο απόμακρο σε σχέση με εμάς μέρος του κόσμου είναι δυνατόν να επηρεάσουν, άμεσα ή έμμεσα, τη ζωή μας, ενώ τα διακυβεύματα ισχύος για τη μόνη (για πόσο ακόμη;) πολιτικοστρατιωτική υπερδύναμη του καιρού μας που είναι οι ΗΠΑ απλώνονται σε κάθε γωνιά της υφηλίου» (σ. 52). Εδώ προβάλλει ο μεγάλος αντίπαλος του Κονδύλη, που είναι η ιδεολογία της «φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης». Αυτό έδωσε, κατά τον συγγραφέα, τη δυνατότητα (δικαίως;) σε πολλούς να τον κατατάξουν στους εχθρούς του φιλελευθερισμού. Κι όμως, ένας φιλελεύθερος όπως ο Φουκουγιάμα έχει πολλά κοινά σημεία με τη σκέψη του Κονδύλη, όσο κι αν οι «αξιολογικές αποφάσεις» τους είναι διαμετρικά αντίθετες. Βεβαίως ο Φουκουγιάμα στο μεταγενέστερο έργο του «Ταυτότητα – Η απαίτηση για αξιοπρέπεια και η πολιτική της μνησικακίας» (μτφ. Σταύρος Γαβαλάς, εκδ. Ροπή) γίνεται αρκετά καχύποπτος απέναντι στο αίτημα για παγκόσμια διακυβέρνηση.

Δεν μπορούμε όμως να μιλάμε για τον Κονδύλη χωρίς ν’ αναφερθούμε στις αντιλήψεις του για την ανθρώπινη φύση, τη βιολογία, τη γνωσιακή ψυχολογία και τη θεωρία των διεθνών σχέσεων. Και αυτό κάνει ο Γιώργος Ευαγγελόπουλος. Μας υπενθυμίζει πως για τον Κονδύλη η φιλία και η ειρήνη ανήκουν εξίσου στην ανθρώπινη κατάσταση όσο η εχθρότητα και ο πόλεμος. «Η κοινωνία των ανθρώπων δεν μπορεί να ζει διαρκώς σε κατάσταση πολέμου χωρίς να διαλυθεί, ταυτοχρόνως όμως δεν μπορεί να μη γεννά ασταμάτητα από τους κόλπους της συγκρούσεις» (σ. 61). Γεννάται όμως το ερώτημα αν η ανθρώπινη φύση είναι αμετάβλητη. Και ο συγγραφέας αφήνει τη βεντάλια των στερεών γνώσεών του να μας δροσίσει με τις ιδέες των Θουκυδίδη, Χομπς, Χέγκελ, Καρλ Σμιτ και Λέο Στράους, μέχρι να καταδείξει το πώς και το γιατί για τον Κονδύλη η ανθρώπινη φύση όχι μόνο είναι αμετάβλητη, αλλά και μοχθηρή. Θέση με την οποία συμφωνούν οι περισσότεροι υποστηρικτές της «σχολής του ρεαλισμού» στις διεθνείς σχέσεις. Μπορεί μήπως το εμπόριο να τερματίσει τους πολέμους; Αυτή την άποψη απορρίπτει κατηγορηματικά ο Κονδύλης και την τεκμηριώνει στις θέσεις του για τη μαζικοδημοκρατική – πλανητική πολιτική πραγματικότητα και στο ότι δεν υπάρχει ευθύγραμμη αιτιότητα ανάμεσα στο εμπόριο και στον πόλεμο. Πάντως, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, για τον Κονδύλη τα βασικά μορφικά χαρακτηριστικά της εσωτερικής πολιτικής ενός κράτους στην εποχή της μαζικοδημοκρατίας παρατηρούνται, κατ’ αναλογία, και στις διεθνείς σχέσεις.

Ποιος όμως ήταν ο Αλεξάντερ Κοζέβ, τον οποίο πολλοί υποψιάζονταν και ως πράκτορα της Μόσχας; Αυτόν τον ανέσυρε ξανά στη δημοσιότητα το άρθρο και το βιβλίο του Φουκουγιάμα για το τέλος της Ιστορίας. Ουσιαστικά αυτός, ένας ρώσος εμιγκρές, ήταν ο πρώτος που στηρίχθηκε στην ανάγνωση του Χέγκελ για να μεταφέρει στο σήμερα τη χεγκελιανή σύγκρουση «αφέντη και δούλου» και να την επεκτείνει στις διεθνείς σχέσεις, υποστηρίζοντας ότι η Ιστορία θα έφτανε στο τέλος της όταν θα τερματίζονταν όλοι οι αιματηροί αγώνες και οι συγκρούσεις που προκύπτουν από την επιθυμία για αναγνώριση και γόητρο. Μόνο που αυτός σε αντίθεση με τον Χέγκελ θεωρούσε πως η Ιστορία ήταν αποκλειστικά η «ιστορία του εργαζόμενου σκλάβου» και όχι του δούλου. Ο Χέγκελ έβλεπε στις νίκες του Ναπολέοντα το τέλος της Ιστορίας. Ο Ναπολέων, συνειδητά ή όχι, ήταν ο φορέας ενός «οικουμενικού και ομοιογενούς κράτους». Ο Κοζέβ αρχικά έβλεπε αυτό το κράτος στην τότε Σοβιετική Ενωση του Στάλιν, μετά στη Λατινική Αυτοκρατορία, η οποία ήταν η συνένωση χωρών με κοινές πολιτισμικές ρίζες όπως η Γαλλία, η Ισπανία και η Ιταλία, και τέλος στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, τους θεσμούς της οποίας υπηρέτησε ως τεχνοκράτης.

Αυτό το βιβλίο αποτελεί μια πολύ σημαντική προσθήκη στην ελληνική σκέψη, και – γιατί όχι; – στην παγκόσμια, για τη σχέση φιλοσοφίας και πολιτικής. Ευελπιστώ οι φιλόσοφοί μας και ο ίδιος ο συγγραφέας να εμπλουτίσουν περαιτέρω αυτόν τον προβληματισμό. Αν και έχω μια επιφύλαξη πως, παρ’ όλα αυτά, μπορούμε να μη θεωρούμε τον Κονδύλη ως εκπρόσωπο του νεοσυντηρητισμού, παρά ή ίσως και λόγω του μεγάλου βάθους των φιλοσοφικών στοχασμών του.