«Σημασία στην τέχνη {LF}έχει το μήνυμα {CR}και σε αυτό πρέπει {CR}να στεκόμαστε»

Οση ώρα την περίμενα να φτάσει στο ραντεβού μας – στους δρόμους επικρατούσε το αδιαχώρητο κι η Ερατώ Χατζησάββα ερχόταν στο κέντρο να με συναντήσει έχοντας μόλις ολοκληρώσει με τους συνεργάτες της μια σύσκεψη στο υπουργείο Παιδείας, στο Μαρούσι – τακτοποιώντας τα χαρτιά μου έπεσε το βλέμμα μου σε κάποιες σημειώσεις για τον νέο εκθεσιακό κύκλο του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;». Η εικαστικός και πρώτη γυναίκα πρύτανης στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, θα μπορούσε να μας απαντήσει σε μικρότερη κλίμακα, τι θα μπορούσε να συμβεί τώρα που πλέον εκείνη, μια γυναίκα, «κυβερνά» ένα πανεπιστημιακό ίδρυμα για πρώτη φορά στην 186χρονη ιστορία του;

Μοιράζομαι τη σκέψη μου μαζί της. Χαμογελά. «Είναι τόσο πολλή η δουλειά που δεν έχω συνειδητοποιήσει ακόμη το ότι έχω εκλεγεί. Πολλές φορές νομίζω ότι πρόκειται να συμβεί στο μέλλον. Για μένα, πάντως, το θέμα δεν είναι ότι είμαι η πρώτη γυναίκα πρύτανης, αλλά το αν θα σταθώ αντάξια του γεγονότος αυτού, αν θα μπορέσω να δείξω τι μπορεί να κάνει μια γυναίκα. Το βέβαιο είναι ότι δεν έχω έρθει για να λειτουργήσω ως σωτήρας. Εθεσα υποψηφιότητα διότι νομίζω πως δεν είχα άλλο περιθώριο να περιμένω. Βρισκόμαστε σε μια κρίσιμη περίοδο στο ίδρυμα με πολύ σοβαρά οικονομικά προβλήματα και σε μια δύσκολη συγκυρία με την αλλαγή του νόμου για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Το ίδρυμα έχει ανάγκη από φροντίδα» λέει η εδώ και τρεις μήνες πρύτανης, που δεν ξεκίνησε στην κούρσα με αυτή τη φιλοδοξία, αλλά ως αντιπρύτανης στο πλευρό ενός συναδέλφου της μέχρι που ανακάλυψε, όπως υποστηρίζει, ότι είχαν διαφορετικές αξίες και διαφώνησαν στον τρόπο που θα χειρίζονταν τα πράγματα. Μία οικογενειακή περιπέτεια την υποχρέωσε να βρεθεί για ένα ικανό διάστημα στο εξωτερικό και να πάρει απόσταση από τα θέματα των εκλογών. Κι όταν επέστρεψε αποφάσισε να θέσει υποψηφιότητα στο Συμβούλιο Διοίκησης όπου εισέπραξε, όπως λέει, ένα συγκινητικό κύμα υποστήριξης. «Και τότε σκέφτηκα: Γιατί όχι; Γιατί να γκρινιάζω για τα πράγματα που δεν γίνονται και να μην πάρω την κατάσταση στα χέρια μου;».

Σε αυτή την κούρσα ωστόσο δεν ήταν η μοναδική γυναίκα που δοκίμαζε τις δυνάμεις της για τον ρόλο της πρυτάνεως. Την ίδια φιλοδοξία είχαν ακόμη δύο ομάδες, η μία με επικεφαλής επίσης γυναίκα, τη Γεωργία Σαγρή, και η δεύτερη με βασικό υποψήφιο τον Βασίλη Βλασταρά. Ποια ήταν τα επιχειρήματα της διευθύντριας του ΙΓ’ εργαστηρίου ζωγραφικής, ώστε να επικρατήσει των συνυποψηφίων της; «Δεν προσπάθησα να πείσω κανέναν. Κατέθεσα μαζί με την ομάδα μου, τους αντιπρυτάνεις Γιάννη Κονταράτο και Γιάννη Μελανίτη, προτάσεις για την εξυγίανση των οικονομικών της Σχολής. Εχουμε πολύ σοβαρά προβλήματα και διαπιστώσαμε πλέον ότι είναι ακόμα πιο σοβαρά από ό,τι υποψιαζόμασταν. Το όνειρο όλων μας είναι να γίνει μια σχολή πιο σύγχρονη που να προσέξει τα παιδιά της. Να διορθωθεί το κτίριο που πάσχει και να γίνει ενεργειακά σύγχρονο. Δεν μπορώ να καταλάβω γιατί να μην έχουμε χρήματα να πληρώσουμε μοντέλα. Γιατί να μην έχουμε χαρτί να ζωγραφίσουν οι φοιτητές. Γιατί οι τουαλέτες είναι μονίμως βρώμικες. Γιατί στάζουν οι οροφές. Δεν θέλω να είμαι άδικη με τους προηγούμενους πρυτάνεις ότι δεν προσπάθησαν, αλλά ίσως να μη βρήκαν τρόπους να λύσουν όλα αυτά τα προβλήματα».

Ούτε εκείνη, παραδέχεται, έχει έτοιμες τις λύσεις για τα πάντα, αλλά έχει καταγράψει τα προβλήματα και έχει ήδη αρχίσει να αναζητά λύσεις. Συνθήκη που μοιάζει αντιφατική με το στερεότυπο για τον χαρακτήρα ενός καλλιτέχνη, που δεν εστιάζει σε πρακτικά ζητήματα, πόσω δε μάλλον με τη δική της εικαστική ιδιοσυγκρασία που κινείται στο πεδίο του εξπρεσιονισμού.

«Στην οργανωτική αυτή πτυχή του χαρακτήρα μου ίσως να έπαιξαν ρόλο οι σπουδές που πρόλαβα να κάνω στην ΑΣΟΕΕ, την οποία εγκατέλειψα στο τρίτο έτος επειδή ανακάλυψα ότι υπάρχει η ΑΣΚΤ, την οποία και ερωτεύτηκα. Είναι μεγάλη ευτυχία που βρίσκομαι σε έναν χώρο που λάτρευα από παιδάκι κι αφού αξιώθηκα αυτή τη θέση θα δώσω πολύ σκληρή μάχη για να καταφέρω να την κάνω καλύτερη. Και νομίζω ότι από εκεί αντλώ και τη δύναμη να είμαι οργανωτική διότι δεν είμαι ούτε στο σπίτι μου, ούτε στη δουλειά μου».

Η αναφορά στην ΑΣΟΕΕ στην αποστροφή του λόγου της οδηγεί την κουβέντα μας στη διαδρομή της από τη Λευκωσία όπου γεννήθηκε πριν από 57 χρόνια έως την Πρυτανεία της ΑΣΚΤ. Συζητάμε για την αριστούχο μαθήτρια που μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον με έντονο το θρησκευτικό στοιχείο καθώς ο αδελφός της γιαγιάς της ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Χρυσόστομος Α’, διάδοχος του Μακαρίου Γ’. Τα χαρτιά που έκρυβε κάτω από τα βιβλία των Μαθηματικών για να ζωγραφίζει. Τη νοικοκυρά μητέρα, που ως παιδί, επί αγγλοκρατίας, μπήκε στο αντάρτικο. Και παρόλο που όταν έκανε την οικογένειά της ήταν απόφοιτη του Δημοτικού, εν συνεχεία πήρε πτυχίο Δημοσιογραφίας, ενώ μετά την εισβολή διαπίστωσε ότι οι πρόσφυγες είχαν χάσει τα κοσμήματά τους και αποφάσισε να ξεκινήσει μια μικρή επιχείρηση με ένα βαλιτσάκι, η οποία εξελίχθηκε σε κοσμηματοπωλείο. Τον αυστηρό στατιστικολόγο πατέρα που προσποιούνταν πως δεν γνώριζε το πάθος της πρωτότοκης κόρης του για τη ζωγραφική και που καμάρωνε όταν ένα μαθητικό έργο της επιλεγόταν ως εξώφυλλο του περιοδικού του σχολείου ή βραβευόταν από τα κυπριακά ταχυδρομεία και γινόταν γραμματόσημο, όπως αυτό με τον Μακάριο. Την εισαγωγή στην ΑΣΚΤ που ήρθε ύστερα από δύο μήνες φροντιστηρίου το καλοκαίρι. Το κλάμα που έριχνε από τη χαρά της επί έναν μήνα κάθε μέρα που πήγαινε στη σχολή. Κάπου εκεί η 20χρονη τότε καλοτεχνίτισσα είχε ονειρευτεί τον εαυτό της στη θέση της πρυτάνεως; «Ποτέ. Μου άρεσε να κοιμάμαι και να ονειρεύομαι το τι θα ζωγραφίσω την επόμενη μέρα. Εκείνο όμως που πάντα ήθελα ήταν να διδάξω στη Σχολή διότι ήθελα να μιμηθώ τους σπουδαίους δασκάλους μου, τον Πατρασκίδη, τον Δεκουλάκο, ο οποίος άλλαξε την κοσμοθεωρία μου κι από ένα παιδί που κρυβόταν σε μια γωνιά του εργαστηρίου με μεταμόρφωσε σε μια δυναμική ζωγράφο που έκανε μεγάλα μεγέθη, τον Κοκκινίδη». Αρα πιστεύει ότι διδάσκεται η τέχνη; «Βεβαίως. Κι αυτό δεν το έμαθα μόνο ως φοιτήτρια το έμαθα και ως συνεργάτιδα του Γιάννη Ψυχοπαίδη, στον οποίο οφείλω αυτό που είμαι σήμερα. Δεν είναι το θέμα να διδαχθεί κάποιος τεχνικές. Ο καλός δάσκαλος θα σε μάθει να διαβάζεις την εικόνα που έχεις μπροστά σου και τους τρόπους για να τα καταγράφεις ώστε να πεις την αλήθεια σου».

Λογοκρισία και απόσυρση

Μπορεί να πει ένας καλλιτέχνης την αλήθεια του όμως υπό την απειλή λογοκρισίας, όπως συνέβη προσφάτως με το έργο της Γεωργίας Λαλέ; «Είναι αδιανόητη η λογοκρισία και η απόσυρση. Δεν χωρούν στην τέχνη. Ο καλλιτέχνης είναι ελεύθερος να εκφράζεται με χρώματα και σχήματα για να αποτυπώσει το έργο του. Σημασία έχει το μήνυμα και σε αυτό πρέπει να στεκόμαστε».

Μία κλήση στο κινητό από τη μεγάλη της κόρη που ζει στο Μπράιτον φέρνει τη συζήτηση στο θέμα της μητρότητας, της οικογένειας και στο γεγονός ότι αν και στην ΑΣΚΤ είναι μεγάλος ο αριθμός των φοιτητριών, εν τέλει καριέρα κάνουν πολύ λιγότερες και οι άνδρες κερδίζουν την κούρσα της επαγγελματικής καταξίωσης με διαφορά. «Ισχύει ότι το 80% των φοιτητών μας είναι γυναίκες και ταλαντούχες. Ισως για την εξέλιξη που περιγράφετε να φταίμε εμείς και οι οικογένειές μας διότι μας μαθαίνουν ότι πρέπει να παίζουμε πάντα τον πρώτο μέσα από το σπίτι, στην ανατροφή παιδιών. Κι εγώ με κάποιον τρόπο το ακολούθησα. Οταν έκανα τις δυο μου κόρες, άφησα τη ζωγραφική επειδή δεν ήθελα να εισπνέουν τα μωρά τις αναθυμιάσεις και πολλοί θεώρησαν ότι τα παράτησα και σχολίαζαν: “Τι κρίμα! Και ήταν καλή ζωγράφος…”. Νομίζω ότι τώρα αλλάζουν τα πράγματα. Μαθαίνουμε κι εμείς, οι δάσκαλοι, στα κορίτσια να διεκδικούν ό,τι τους ανήκει. Στην εποχή μου δεν επένδυαν σε μας διότι πίστευαν ότι δεν θα συνεχίσουμε την καριέρα μας. Μας το έλεγαν ευθέως. Θυμάμαι ήμουν έγκυος όταν πήγα να κλείσω μια έκθεση και έκρυβα την κοιλιά μου. Δεν υπήρχε όμως περίπτωση να τα παρατήσω διότι όσο νιώθω ότι με χτυπάνε γίνομαι πιο δυνατή και αυτό μαθαίνω και στις κόρες μου και στις φοιτήτριές μου».

Οι διακρίσεις απέναντι στο γυναικείο φύλο συχνά είναι αλληλένδετες με περιστατικά σεξουαλικής παρενόχλησης. Στη διαδρομή της έχει έρθει αντιμέτωπη με τέτοια περιστατικά και ως πρύτανης πώς σκοπεύει να τα διαχειριστεί; «Ναι, έχω αντιμετωπίσει δυσάρεστες καταστάσεις τέτοιου τύπου και θεωρώ ότι υπάρχει πρόβλημα στη σχολή, αλλά πρέπει να δώσουμε τη μάχη μας για να σπάσουμε το απόστημα και να ξεπεράσουμε αυτή την άρρωστη συμπεριφορά. Θεωρώ ότι από τη θέση της πρυτάνεως θα επιφέρω μια αλλαγή τουλάχιστον σε αυτό το θέμα. Δεν θα επιτρέψω να υπάρξουν τέτοια περιστατικά».

Η τεχνητή νοημοσύνη

Οταν η Ερατώ Χατζησάββα δεν καλείται να υπηρετήσει έναν από τους πολλούς, διαφορετικούς και ιδιαίτερα απαιτητικούς ρόλους που έχει αναλάβει – της μητέρας, της συντρόφου, της καθηγήτριας και της πρυτάνεως – αφοσιώνεται σε εκείνον που αποτελεί πυρηνικό στοιχείο της ταυτότητας της: της εικαστικού. Κλείνει την πόρτα του εργαστηρίου της και επικεντρώνεται στην έρευνα που την απασχολεί επίμονα σχετικά «με τη σύζευξη των παραδοσιακών με τις σύγχρονες εκφράσεις, μέσα από νέες αναζητήσεις και επαναδιατυπώσεις στην εικαστική χρήση των πολυμέσων». Και ως μία δημιουργός που πειραματίζεται με τις δυνατότητες των νέων μέσων δεν αντιμετωπίζει ως απειλή την τεχνητή νοημοσύνη. «Είναι ακόμα ένα υλικό. Αυτό που φέρνει η τεχνητή νοημοσύνη είναι εικόνες που έχουν έχουν γίνει από το ανθρώπινο είδος και τις μεταλλάσσει σε κάτι άλλο, αλλά λείπει κάτι πολύ βασικό: το συναίσθημα. Κι αυτό εν μέρει με δικαιώνει διότι θυμάμαι παλαιότερα ιστορικούς τέχνης να θεωρούν ως πρόβλημά το ότι τα έργα μου είναι συναισθηματικά φορτισμένα. Πώς θα μπορούσα να πω ότι έχουν δίκιο όταν κάθισα φοιτήτρια ούσα μπροστά σε ένα έργο του Μπονάρ όπου απεικονίζεται ένα ανοιχτό παράθυρο και δάκρυσα γιατί ένιωσα το αεράκι να με φυσάει;».

Και ενώ έχουμε συμπληρώσει σχεδόν δύο ώρες έχουμε συζητήσει για την εμπειρία της από τη μέση εκπαίδευση, όταν διορίστηκε καθηγήτρια σε Γυμνάσιο στο Μαντούδι Ευβοίας πριν από 28 χρόνια, για τη συμπαράσταση που είχε σε όλη αυτή τη διαδρομή από τον σύντροφό της, ιστορικό Γιώργο Γεωργή, για το τέρας της γραφειοκρατίας που έχει να διαχειριστεί, για την πεποίθησή της πως κάθε επιλογή είναι πολιτική πράξη και πως στην ΑΣΚΤ δεν χωρούν οι κομματικές σημαίες. Αποχαιρετώντας την τη ρωτάω ποιο είναι το σοβαρότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει στην Ελλάδα του 2023 ένας εικαστικός δημιουργός. «Η επιβίωση. Δεν μπορούν να ζήσουν πια οι καλλιτέχνες. Δεν μπορεί να πουληθεί το έργο τους, κι αυτό δεν σημαίνει μόνο ότι δεν έχουν χρήματα για τα προς το ζην, αλλά και για να προχωρήσουν σε νέες παραγωγές. Πώς μπορείς να κάνεις έρευνα εάν όλη την ημέρα κάνεις μια άλλη δουλειά για να επιβιώσεις; Στο εξωτερικό οι καλλιτέχνες αμείβονται, ζουν άνετα και μπορούν να εστιάσουν στη δουλειά τους. Στη χώρα μας δυστυχώς δεν υπάρχει εκτίμηση και σεβασμός προς τους εικαστικούς».