ΜΥΘΟΙ3

Η Εριέττη Εγγονοπούλου
για τον Νίκο Εγγονόπουλο

«Δεν έβγαινε ποτέ από τον οικείο εαυτό του»

Και να έλειπε από το σπίτι, ήταν πάντα εκεί. Και όχι σαν σκιά αλλά σαν χαμόγελο, σαν ένα δώρο που προσφέρεται έτσι, αυτονόητα, κι εσύ αποφασίζεις πώς θα το απολαύσεις. Οι πίνακές του στους τοίχους, το εργαστήρι του, η βιβλιοθήκη του, απέραντη είναι η αλήθεια, και ύστερα η ιερή τελετουργία του τραπεζιού το μεσημέρι, δύο με τρεις, όταν η κουβέντα του νοστίμευε το φαγητό: με όλα αυτά, αλλά και χωρίς όλα αυτά, ήταν πάντα εκεί.

Δεν θυμάμαι να δυστρόπησε ποτέ αν τύχαινε να τον διακόψω τη στιγμή που ζωγράφιζε. Ηταν ο μπαμπάς μου, δεν ήταν ένας μύθος. Ποτέ δεν θεώρησε εισβολή στον ιδιωτικό του χώρο την παρουσία μου στο ατελιέ του. Ισως επειδή δεν πίστευε πως ήταν ιδιωτικός του χώρος, όπου απαγορεύεται να εισέλθουν κάποιοι άλλοι. Θέλω να πω ότι δεν ήταν κάποιος άλλος όταν ζωγράφιζε, δεν έβγαινε δηλαδή από τον οικείο εαυτό του, τον πράο και προσιτό. Το ίδιο οικείος παρέμενε και όταν μιλούσε για την ποίηση, να, όπως ας πούμε όταν προσπάθησε να πείσει το εφηβικό ακόμη μυαλό μου ότι ο υπερρεαλισμός είναι το μοναδικό αντίδοτο στο παράδοξο της ζωής. Και δεν το είχε πει με διδακτικό τόνο, άλλωστε μαζί μου δεν μιλούσε ποτέ «με μεγάλες ιερατικές χειρονομίες», όπως σωστά λέει γι’ αυτόν ο Οδυσσέας Ελύτης. Ποτέ του δεν έπαιξε τον ρόλο του παντογνώστη και αυστηρού δασκάλου. Και πολύ περισσότερο του βλοσυρού και αλάθητου καθοδηγητή. Οταν έλεγε «να ‘σαι ελεύθερη και αυθεντική», το εννοούσε. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να είναι βλοσυρός με τέτοια χιουμοριστική διάθεση που τον διέκρινε; Και πώς θα μπορούσε να φτάσει να πιστεύει στο «αλάθητό» του όταν την καυστικότητά του την προόριζε καταρχήν για τον εαυτό του. Η αίσθηση της ελευθερίας συνυπήρχε στην καθημερινότητά του, με την αυτοπειθαρχία και την αγάπη του για τη ζωγραφική, την ποίηση, το διάβασμα, την ενημέρωση αλλά και για μας, τη μητέρα μου κι εμένα.

Μια άλλη αγάπη του πατέρα μου ήταν τα βιβλία. Αγόραζε βιβλία αλλά διάβαζε, έστω και διαγώνια, όσα του έστελναν γνωστοί και άγνωστοι συγγραφείς. Και βέβαια πάντοτε απαντούσε χειρόγραφα ευχαριστώντας. Εβλεπε πίσω από τις σελίδες τους, ανεξαρτήτως περιεχομένου, τον κόπο και την αγωνία του συγγραφέα, έτσι όταν έβγαινε στον περίπατό του – και η αλήθεια είναι πως απολάμβανε την πεζοπορία, ενώ ποτέ του δεν έμαθε να οδηγεί αυτοκίνητο – άφηνε ένα απ’ αυτά τα βιβλία πάνω σε κάποιο παγκάκι προσεκτικά, σχεδόν τρυφερά. «Ποιος ξέρει», έλεγε. «Μπορεί να το βρει κάποιος που να του αρέσει».

Ο μπαμπάς μου διάβαζε πολύ κάθε απόγευμα: βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες. Και δεν τα διάβαζε μόνο. Με τη λαμπρή φαντασία του σχεδόν τα ζούσε, τα αναπαριστούσε μέσα του. Ηταν να πάω κάποτε, πρώτη μου φορά, στη Νέα Υόρκη. «Να επισκεφθείς οπωσδήποτε», μου είπε, «το Μουσείο Metropolitan. Εκεί, στην πέμπτη αίθουσα, τρίτος από δεξιά είναι ένας πολύ ωραίος πίνακας του Μανέ». Πήγα στο μουσείο, μέτρησα τις αίθουσες, και βρήκα πράγματι το έργο του Μανέ. Δεν είχε πάει ποτέ στο μουσείο αλλά ήξερε τη θέση του πίνακα γιατί είχε διαβάσει, είχε αρχιτεκτονίσει και ζωγραφίσει στη μνήμη του τις αίθουσες του μουσείου και τη θέση των έργων. Τι μνήμη αξιοθαύμαστη και τι γνώσεις!

Ηταν γενναιόδωρος και ζεστός άνθρωπος ο Εγγονόπουλος μπαμπάς, όπως άλλωστε και ο Εγγονόπουλος ζωγράφος και ποιητής.

Η Νίκη Τσαρούχη – Γρυπάρη για
τον Γιάννη Τσαρούχη

«Το πρώτο πράγμα
που έφτιαχνε ήταν
οι βιβλιοθήκες»

Είναι δύσκολο ακόμη και για μένα την ίδια να αποτιμήσω το μέγεθος της σχέσης μου με τον θείο μου Γιάννη Τσαρούχη. Σίγουρα το «να μην εμπιστεύεσαι κανέναν» που μου έλεγε, έπαιξε πολύ μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωσή μου. Δεν ήταν ο μύθος που τον περιέβαλλε, ήταν ένας απλός, πανέξυπνος άνθρωπος. Αυτό που τον ενδιέφερε ήταν τα βιβλία και το πρώτο πράγμα που έφτιαχνε στα σπίτια όπου θα κατοικούσε, ήταν οι βιβλιοθήκες. Στη Rue Dauphine, όπου έμενε, όταν προχωρούσες προς το ποτάμι συναντούσες το Pont Neuf, και μετά το πασίγνωστο κατάστημα Samaritaine. Πήγαινε εκεί με τα μέτρα που θα καταλαμβάνουν οι βιβλιοθήκες και γύριζε πίσω με τα κομμένα ξύλα. Ηταν έξοχος στις μιμήσεις. Μιμούνταν τις ίδιες τις πωλήτριες του Samaritaine που στέκονταν πίσω από τους πάγκους, συζητώντας μαζί τους και αδιαφορώντας για τους πελάτες που περίμεναν να τελειώσουν τις κουβέντες τους. Το πρωί συναντιόμασταν ή στο σπίτι του ή σε κάποιο καφενείο. Πολύ συχνά πηγαίναμε στο Λούβρο. Κάθε φορά τον ενδιέφεραν διαφορετικοί ζωγράφοι. Ηταν καταπληκτικές οι παρατηρήσεις που έκανε για ορισμένα έργα. Είχε μεγάλες αντοχές. Αρχιζε το πρωί ζωγραφίζοντας και συνέχιζε με διάφορες δουλειές και ραντεβού ως την ώρα του φαγητού. Πολλές φορές κατέληγε σε ένα καφενείο και έπιανε κουβέντα με νεαρά παιδιά (ήταν η εποχή των παιδιών των λουλουδιών). Είχε σχεδιάσει αρκετά θέματα με το σήμα της ειρήνης. Μια φορά καθόμουνα αργά με παρέα στο Boulevard Saint – Michel. Περνώντας και βλέποντάς με μου λέει «Είναι ώρα να πας να κοιμηθείς, αύριο νωρίς το πρωί θα πάμε στο χωριό και δεν θα έχεις ξυπνημό». Εφυγα την ώρα που ήθελα αλλά έβαλα ξυπνητήρι πολύ πιο νωρίς και αντί να με ξυπνήσει πήγα και τον ξύπνησα.  Οταν χτιζόταν το κτίριο του «Ιδρύματος Τσαρούχη» σε κάθε έκθεση που διοργανωνόταν είχε αμφιβολίες αν η δουλειά του άξιζε. Πριν απ’ τα εγκαίνια όμως ακούστηκε να λέει «κάτι έκανα κι εγώ». Είχε συμφιλιωθεί με τον θάνατο και είχε ζητήσει από την Ευφροσύνη Δοξιάδη να του φέρει το κείμενο της νεκρώσιμης ακολουθίας. Ενα πρωινό που δουλεύαμε, αν και ήταν ξαπλωμένος (δεν σηκωνόταν πολύ πλέον) μπήκε μέσα στο δωμάτιο ο Θανάσης Νιάρχος και μας βλέπει να συζητάμε για το πώς θα γινόταν η κηδεία του και τι θα έλεγαν διάφοροι. Ο Νιάρχος έγινε έξαλλος και είπε ότι αυτά τα πράγματα δεν συζητιούνται. Τον Γιάννη και εμένα μας πιάσανε τα γέλια. Εμαθα πολλά δίπλα του, είχαμε μια τέλεια συνεργασία και αγάπη ως το τέλος της ζωής του.