Το βρετανικό «σχέδιο Ρουάντα», το κράτος δικαίου και οι λαϊκιστές

Το «σχέδιο Ρουάντα», με το οποίο θα απελαύνονται στην πολύπαθη αυτή χώρα της Κεντρικής Αφρικής, 7 χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τη Βρετανία, πρόσφυγες που έχουν αφιχθεί σε αυτήν «παρανόμως» με «μικρές φουσκωτές λέμβους» διά του στενού της Μάγχης, είναι ενδεικτικό τής εκ των έσω αποδόμησης θεμελιωδών αρχών που παραδοσιακά χαρακτήριζαν το κόμμα των Συντηρητικών, με τη μετακύλιση αυτών σε πρακτικές και ιδεολογία που είναι εγγενείς στον εθνο-λαϊκισμό της άκρας Δεξιάς, δικαιώνοντας την αίσθηση κατάρρευσης του πραγματισμού και της φιλελεύθερης σκέψης, που είναι συνυφασμένες με τον τρόπο που ιστορικά αντιλαμβανόμαστε τη Βρετανία.

Ηδη η Βρετανία έχει πληρώσει 240 εκατομμύρια στερλίνες στη Ρουάντα ενώ το κόστος της λειτουργίας του σχεδίου αναμένεται να φτάσει τα 400 εκατομμύρια. Εστιάζοντας στην καθαρά νομική διάσταση του θέματος, την επιθυμία δηλαδή της κυβέρνησης να ανατρέψει τώρα, μέσω της νομοθετικής οδού, την ετυμηγορία του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Βρετανίας, το οποίο έκρινε ότι το «σχέδιο Ρουάντα» αναμφίβολα θα οδηγούσε σε παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου, θα διαπιστώσουμε ότι ανακύπτει μείζον θέμα. Η απόφαση να εισαχθεί νομοσχέδιο που στην ουσία «ακυρώνει» την απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου, αλλά και που αναστέλλει την εφαρμογή βασικών κανόνων διεθνούς δικαίου στο πεδίο αυτό, υποσκάπτει το κράτος δικαίου, με τη διάκριση των εξουσιών αλλά και τον σεβασμό στο διεθνές δίκαιο να τίθενται εν αμφιβολία.

Κεντρικό άξονα της απόφασης του Ανωτάτου Δικαστηρίου αποτέλεσε η θεμελιώδης αρχή της μη επαναπροώθησης (non refoulement) σύμφωνα με την οποία ο πρόσφυγας που αιτείται άσυλο δεν μπορεί να επιστρέφεται σε χώρα όπου απειλείται η ζωή ή η ελευθερία του. Το Δικαστήριο συνήγαγε από το «βεβαρυμμένο παρελθόν» της χώρας ως προς το άσυλο και τα ανθρώπινα δικαιώματα ότι δεν θα ευθυγραμμιζόταν αυτή με τις επιταγές του διεθνούς δικαίου. Στάθηκε μάλιστα στο γεγονός ότι η ίδια η βρετανική κυβέρνηση είχε, μόλις το 2021, κατηγορήσει τη Ρουάντα ότι διέπραττε «εξωδικαστικές δολοφονίες, ήταν υπεύθυνη για θανάτους σε κρατητήρια, απαγωγές και εξαφανίσεις όπως και βασανιστήρια», ενώ υπήρχαν ταυτόχρονα πολλές αναφορές από την Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες σε σημαντικά ελλείμματα ως προς την εφαρμογή του δικαίου του ασύλου. Η απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου αποτελεί δικαστικό σταθμό.

Η αντίδραση της βρετανικής κυβέρνησης, όπως αυτή αποκρυσταλλώνεται στο νέο «νομοσχέδιο Ρουάντα», το οποίο υπερψηφίστηκε κατά την πρώτη εξέτασή του στη Βουλή των Κοινοτήτων, αποτελεί αντιθέτως κόλαφο. Το άρθρο 2 του νομοσχεδίου εισάγει μη αναστρέψιμο νομικό τεκμήριο με βάση το οποίο οποιαδήποτε δικαστική αρχή επιλαμβάνεται αίτησης ασύλου στο μέλλον, στο πλαίσιο του «σχεδίου Ρουάντα», οφείλει να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η Ρουάντα είναι «ασφαλής τρίτη χώρα». Προαποφασίζει δηλαδή το νομοσχέδιο ποια θα είναι η κρίση τής εκάστοτε δικαστικής αρχής, αφαιρώντας από αυτήν τη δυνατότητα να αποφασίσει διαφορετικά, με βάση τα πραγματικά περιστατικά, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων. Πρόκειται για ωμή κατάλυση της αρχής της διάκρισης των εξουσιών.

Το ίδιο επώδυνη είναι η λύση του επόμενου άρθρου του νομοσχεδίου, το οποίο καθιστά ανενεργείς τις διατάξεις της ΕΣΔΑ, ενώ το ίδιο συμβαίνει και με τις αποφάσεις προσωρινών μέτρων του Δικαστηρίου του Στρασβούργου σε αποφάσεις ασύλου· το άρθρο 5 απαγορεύει στα βρετανικά δικαστήρια να τις λάβουν υπόψη. Παράδοξο, αλλά ενδεικτικό του πολιτικού κλίματος στη Βρετανία αποτελεί βέβαια το γεγονός ότι ακόμη και αυτό το ακραίας μορφής, πρωτοφανές πραγματικά, νομοσχέδιο δεν θεωρείται αρκετά ρηξικέλευθο από αυτούς στην ακροδεξιά δεξαμενή του κόμματος οι οποίοι οραματίζονται πλήρη απενεργοποίηση των δικαστικών ελέγχων στον χώρο του ασύλου, ακόμη και οριστική ρήξη με το Στρασβούργο. Ο εθνο-λαϊκισμός και ο ευρωσκεπτικισμός που γέννησαν το Μπρέξιτ δυστυχώς ανθούν και στη νέα εποχή μετά από αυτό και τη δηλητηριάζουν.

Μια υποσημείωση σχετικά με την Ελλάδα. Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον ότι η απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Βρετανίας περιείχε και μία σύντομη αναφορά σε νομολογία του Στρασβούργου από το 2011 που είχε καταδικάσει τη χώρα μας για το θέμα του ασύλου. Το γεγονός ότι στη Μεγάλη Βρετανία γίνεται πλέον τόσο έντονα λόγος σε επίπεδο πολιτικής σχετικά με το αν μπορεί να απεμπλακεί η χώρα από εφαρμογή διατάξεων του διεθνούς δικαίου, στο πεδίο του ασύλου, αποδεικνύει παράλληλα, παραδόξως, την ισχύ που έχει το διεθνές δίκαιο ιστορικά στη Μεγάλη Βρετανία. Με άλλα λόγια, δεν μπορεί εύκολα να παρακαμφθεί η εφαρμογή αυτού διά της πλαγίας οδού. Για αυτόν τον λόγο παρακολουθούμε άλλωστε έναν τόσο έντονο διάλογο μεταξύ εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας, με την πρώτη να αναγνωρίζει το κόστος πιθανής παραβίασης του διεθνούς δικαίου (εξ ου και η προσπάθειά της να στηριχθεί το σχέδιο νομοθετικά) και την τελευταία να υπερθεματίζει ως προς τη σπουδαιότητα του διεθνούς δικαίου.

Στην Ελλάδα άραγε πώς αποφύγαμε μια τέτοια συζήτηση, περί της ανάγκης εφαρμογής (ή μη) του διεθνούς δικαίου, όταν οι διεθνείς οργανισμοί με κάθε ευκαιρία μάς υπενθυμίζουν ότι το πρόβλημα είναι υπαρκτό και μάλιστα πολύ σοβαρό στη χώρα μας; Η προσήλωση στους κανόνες του διεθνούς δικαίου και στα ανθρώπινα δικαιώματα κρίνεται στην πράξη.

Ο Δημήτρης Γιαννουλόπουλος είναι καθηγητής και προεδρεύων του Νομικού Τμήματος στο University of London, Goldsmiths, και επισκέπτης καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.