Παιδικό θέατρο (Α’)

Ξεκινώ με μίαν εξήγηση: στα 52 χρόνια που διακονώ την κριτική δεν έγραψα ποτέ για ερασιτέχνες που παίζουν θέατρο και δεν ασχολήθηκα στη θέση της κριτικής θεάτρου με παραστάσεις που τους ρόλους παίζουν παιδιά. Στην πρώτη περίπτωση άφηνα τον ρόλο μιας αποτίμησης σε κοινωνιολόγους και στη δεύτερη σε παιδαγωγούς. Εξάλλου υπάρχει και θέατρο που κατευθύνουν ψυχίατροι και ψυχολόγοι.

Το θέατρο ως μια από τις μιμητικές λειτουργίες του ανθρώπου έχει πολλές εκφραστικές εκδοχές. Ας μη λησμονούμε πως ο άνθρωπος «αρθρώνει λόγο» ακούγοντας και βλέποντας, εκ τούτου, γράφοντας πάνω από μισόν αιώνα κριτική θεάτρου ασχολήθηκα με τη συνειδητή επαγγελματική ιδιότητα της μιμητικής πράξεως. Τα πιτσιρίκια στις γειτονιές που παίζουν τις κουμπάρες μιμούνται, αλλά δεν κάνουν θέατρο. Εξάλλου, αν την ώρα που παίζουν, εισέλθει ένας μεγάλος, γονιός ή ξένος, σταματούν.

Θα μου επιτρέψετε σήμερα να παραπέμψω σε ένα κείμενό μου στο «ΒΗΜΑ» πριν από ακριβώς 51 χρόνια. Δεκέμβριος του 1972. Η Παιδική Σκηνή του θιάσου Φέρτη – Καλογεροπούλου παρουσιάζει στο Θέατρο ΑΘΗΝΑ το έργο του Ουαίη «Πινόκιο», με σημαντικούς συντελεστές και πρωταγωνιστές – ανάμεσά τους, η Λήδα Πρωτοψάλτη, ο Μηνάς Χατζησάββας, η Υβόννη Μαλτέζου, η Σμαράγδα Σμυρναίου, ο Κώστας Αρζόγλου, ο Δημήτρης Καμπερίδης, ο Νίκος Πιλάβιος, ο Μίμης Χρυσομάλλης, ο Νίκος Σκυλοδήμος και ο Σταμάτης Φασουλής. Χορογραφούσε ο Λεωνίδας Ντε Πιαν και τα σκηνικά και τα κοστούμια είχε φιλοτεχνήσει ο Νίκος Πετρόπουλος.

Το πρόβλημα

«To παιδικό θέατρο, το θέατρο για παιδιά κι όχι κατ’ ανάγκη το θέατρο από παιδιά είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει μια σωστή και ώριμη κοινωνία. Συνήθως αφήνει το πρόβλημα στα χέρια των παιδαγωγών. Χωρίς να είναι περιττή ή άχρηστη η συμβολή των τελευταίων, το θέαμα δεν εξαντλείται στο περιεχόμενο των έργων. Οι παιδαγωγοί μόνο εκεί μπορούν να έχουν γνώμη και όχι πάντα αποφασιστική, γιατί ακόμα και το διδακτικό περιεχόμενο πρέπει να πάρει καλλιτεχνική μορφή, να περάσει μέσα από το φίλτρο της θεατρικής νομιμότητας για να έχει αποτελεσματικότητα. Εως τώρα, στον τόπο μας τουλάχιστον, η σχολική εμπειρία απέδειξε πως οι περισσότεροι παιδαγωγοί μας συνέχεαν το θέατρο με τη ρητορεία, τον βερμπαλισμό, την πόζα, την επιτήδευση και το περιεχόμενο των παιδικών θεατρικών έργων ήταν γεμάτο ψευδοφιλολογία, κήρυγμα, σοβινισμό και απλουστεύσεις. Ενας ρηχός ιστορισμός και μια απωθητική ηθικολογία από τη μια και από την άλλη διασκευές παραμυθιών με πριγκιποπούλες και καλά βασιλόπουλα ήταν οι κύριες πηγές των συγγραφέων. Κάποιες σποραδικές προσπάθειες από φωτισμένους δασκάλους (ο Κουν στο Κολλέγιο π.χ.) έμειναν δαχτυλοδειχτούμενες και κάποιες άλλες ελεύθερων ειδικών θιάσων που λειτουργούσαν περιοδικά έπεσαν στο κενό.

Τα παιδιά μας δεν έχουν θεατρική αγωγή στην πλειονότητα. Δεν ξέρουν να βλέπουν θέατρο και δεν θέλουν να βλέπουν, όταν μεγαλώνουν. Αλλού η θεατρική μύηση θεωρείται αναγκαία, όσο και η πρώτη μετάληψη. Στην Αγγλία, μου έλεγε συνάδελφος, είναι μέσα στα πατροπαράδοτα των Χριστουγέννων μια παράσταση του “Πήτερ Παν”. Το παιδί πρέπει να οδηγηθεί στη θυμέλη νωρίς. Πρέπει να μάθει να “διαβάζει” τα θεατρικά σημεία, να οικειώνεται με τα συμβατικά σύμβολα, να ξεχωρίζει τα στυλ, να εισάγεται βαθμιαία στα μυστικά μιας τέχνης τόσο κοντινής στην ευαισθησία του. Στο κάτω κάτω σε αυτόν τον κόσμο μόνο τα παιδιά και οι ηθοποιοί “παίζουν”. Οταν το παιδί απομακρύνθηκε από το θέατρο, η θεατρική σύμβαση αυτοκαταλύθηκε και η σκηνή πανικόβλητη πήγε να μοιάσει στη φύση, βιάστηκε να προσαρμοστεί στον ορθολογισμό και στη νατουραλιστική απαίτηση των μεγάλων. Με τα παιδιά στην πλατεία ο νατουραλισμός δεν θα τολμούσε να ξεμυτίσει.

Το παιδί και ο κόσμος

Λέει κάπου, ο Σαρτρ νομίζω, κάτι ανεπανάληπτο: “Οταν ήμουν αυτοκίνητο…”. Εννοεί τη μακάρια και ανεπανάληπτη εκείνη εποχή που η παιδική φαντασία διαμορφώνει το περιβάλλον στα μέτρα της επιθυμίας της. Να, το μεγάλο μυστικό: όταν ήμουν αυτοκίνητο και το ήξερα πως ήμουν και δεν ντρεπόμουνα να είμαι εγώ και κάτι άλλο μαζί. Το παιδί καταργεί τον χώρο, το διάστημα, την απόσταση, τον χρόνο. Ο κόσμος είναι ένα μηχανικό παιχνίδι που το κατασκευάζει κατά βούληση.

Το θέατρο υπήρξε μεγάλο στις μεγάλες εποχές, γιατί οι μεγάλες εποχές είχαν παιδικότητα. Το γκροτέσκο και το τελετουργικό στοιχείο στο θέατρο, οι μεγάλες του λύσεις, είναι προνόμια και ευρήματα παιδικά. Δέστε πώς ξέρει να υπερβάλλει το παιδί, όταν μιμείται ένα ελάττωμα, δέστε με πόση σοβαρότητα και πόση σχηματοποίηση “ιερουργεί”, όταν παίξει τον “γιατρό” ή τις “κουμπάρες”. Το παιδί μετέχει στο θέαμα, αλλά ξέρει πως παίζει. Δίνεται, αλλά δεν παίρνεται. Το παιδί είναι ο ιδανικός θεατής. Επρεπε να έρθει ο παιδικός θίασος που ίδρυσαν η κ. Καλογεροπούλου και ο κ. Φέρτης να μας δυναμώσει τις απόψεις μας.

Ομολογούμε πως εκείνο το απόγευμα δεν αισθανθήκαμε καθόλου καλά. Ανάμεσα στα παιδιά νιώθαμε αρκετά γελοίοι, έτσι κουμπωμένοι και υποψιασμένοι, σοβαροί και βαρύθυμοι που εισχωρήσαμε στον κόσμο τους. Ευτυχώς που τα παιδιά σε βοηθούν να ξεπεράσεις τις δυσκολίες προσαρμογής. Σου πλάθουν το περιβάλλον, σε παρασύρουν και, αν δεν θέλεις να γελοιοποιηθείς ανεπανόρθωτα, αφήνεσαι να παρασυρθείς και παραδίδεσαι στη μαγεία της θεατρικής μέθεξης. Τα παιδιά συμμετείχαν στη δράση, τη διέκοπταν, της άλλαζαν πορεία, μάντευαν τη συνέχεια, χωρίς ούτε μια φορά να ξεχαστούν, να ταυτιστούν με τους ήρωες. Γνώριζαν τους κανόνες του παιχνιδιού και τα όριά του. Γνώριζαν πως η αλεπού δεν είναι αλεπού και πως οι μαριονέτες δεν είναι ξύλινες, δέχονταν πως ο Πινόκιο κατοικεί δύο πόντους μακριά από το τσίρκο και το τσίρκο βρίσκεται έναν πόντο αριστερά από το νησί.

Ο θίασος

Οι ταλαντούχοι ηθοποιοί που ανέλαβαν αυτή την αποστολή πρέπει να αισθάνονται ευτυχισμένοι. Σπάνια θα βρεθούν μπροστά σε τέτοιο κοινό. Παλιοί και γνώριμοι οι περισσότεροι από το “Ελεύθερο Θέατρο” και την “Ιστορία του Αλή Ρέτζο”. Η αποστασιοποίηση, το παραξένισμα, το θέατρο της χειρονομίας θα τους φανούν τώρα αυτονόητες θεατρικές μέθοδοι. Ο ίδιος ο Μπρεχτ δήλωσε κάποτε στον Βάλτερ Μπένγιαμιν πως το παιδικό θέατρο είναι το καλύτερο σχολείο για το θέατρό του. Οι ηθοποιοί στο Θέατρο ΑΘΗΝΑ χόρεψαν, ακροβάτησαν, τραγούδησαν, αυτοσχεδίασαν, κινήθηκαν, διαλέχθηκαν με το κοινό τους. Και απέδειξαν πως έχουν όλες τις τεχνικές αρετές ενός πλήρους ηθοποιού, αρετές που το συμβατικό θέατρο τις πνίγει, τις νοθεύει, τις στρεβλώνει και τις ατροφεί. Νομίζουμε πως ο θίασος αυτός είναι ο πρώτος επαγγελματικός που δίνει κανονικές παραστάσεις σε μόνιμη στέγη στην πρωτεύουσα. Πάρτε τα παιδιά σας και πηγαίνετέ τα στον “Πινόκιο”. Αν δεν έχετε παιδιά, μην το τολμάτε, δεν είσθε ακόμα ώριμοι να πάτε μόνοι. Πάρτε το παιδί του γείτονα».