Μια χορωδία, μια «Φόνισσα» και η κουλτούρα της καταγγελίας

Πήγα να ακούσω μια χορωδία τις προάλλες. Πλαίσιο χριστουγεννιάτικο, με τα απαραίτητα τζινγκλ μπελς, καλοστημένο. Ομως εκεί που πραγματικά ζεσταινόταν η ατμόσφαιρα και ένιωθες το πάθος να πάλλει στις φωνές ήταν όταν τα τραγούδια γυρνούσαν προς τη διαμαρτυρία, όταν οι τραγουδιστάδες ανέπεμπαν ένα «κάποιος φταίει» και ένα «γιατί;». Το χριστουγεννιάτικο πλαίσιο ήταν το περικάλυμμα για ένα πολιτικής υφής μήνυμα. Αυτό κινητοποιούσε τους χορωδούς.

Το προηγούμενο βράδυ είχα καταφέρει να δω τη «Φόνισσα» της Εύας Νάθενα. Την πρώτη φορά που δοκίμασα, ήταν τέτοιος ο συνωστισμός, που προτίμησα να πάω στη διπλανή αίθουσα όπου παιζόταν ο «Ναπολέων». Ως κινηματογραφικό έργο, λοιπόν, η «Φόνισσα» δημιούργησε ένα «φαινόμενο»: να είναι ο μύθος του Παπαδιαμάντη, συνυφασμένος με τον μύθο της Καραμπέτη, η σκανδαλιστική ιστορία μιας σίριαλ κίλερ, το επίκαιρο θέμα της ενδοοικογενειακής βίας ή μήπως μια αχτίδα, απλώς, από τη λάμψη των σίριαλ;
Το θέαμα ήταν πάντως απαιτητικό. Αψογα στημένο το σκηνικό, τα ψηλά βουνά και οι βράχοι, τα καλντερίμια, τα πρόβατα, τα άδεια δωμάτια, το αιώνιο πανέρι της φόνισσας. Αλλά και εδώ είχα την αίσθηση ενός πλαισίου. Ολο αυτό το γκρίζο και η αγριάδα, η γυμνότητα και η ερημιά ήταν εκεί για να μας πει ένα τραγούδι καταγγελίας. Φυσικά δεν καταγγέλλεται η φόνισσα: αυτή είναι η κακοπαθημένη και η ευαίσθητη (ως εδώ, καλά με τον Παπαδιαμάντη – από δω και πέρα, όχι και τόσο), αυτή που σκοτώνει για να μην απλώσουν οι άνδρες τα βάναυσα χέρια τους πάνω στις γυναίκες. Εκείνοι που καταγγέλλονται είναι οι άνδρες.
Το έχει εξηγήσει και η σεναριογράφος της ταινίας Κατερίνα Μπέη: «Τόσο το βιβλίο όσο και η ταινία μιλούν για τη βία, τη στέρηση, την έλλειψη αγάπης, τη σκληρότητα, τη σιωπή, την υποκρισία της κλειστής κοινωνίας και την κακοποίηση, όχι μόνο από τους άνδρες προς τις γυναίκες, αλλά ευρύτερα» («Το Βήμα», 26.11.2023). Ετσι λοιπόν μπήκαν στο κάδρο απότομες και βίαιες συμπεριφορές ανδρών, ακόμα και μια γυναικοκτονία – καταστάσεις παντελώς απούσες βέβαια από το αφήγημα του Παπαδιαμάντη, όπου μόνο η Φραγκογιαννού ασκεί βία. Πολλή εντύπωση μου έκανε κιόλας ο άγριος και προστακτικός τόνος με τον οποίο μιλά στη Φραγκογιαννού ένας από τους άντρες, που τη χρειάζεται για να γιατροπορέψει τη γυναίκα του: Ελα δω, εσύ! Φρόντισε, τσακίσου! (κάπως έτσι).

Θέλετε να ακούσετε πώς της μιλά στο παπαδιαμαντικό κείμενο; Ιδού: «Και πού σ’ αυτόν τον κόσμο, θεία – Γαρουφαλιά; (Ο Λυρίγκος ανεγνώρισε το πρόσωπον, αλλά, φαίνεται, δεν ενθυμείτο καλώς το όνομα). Καλά που σ’ ηύρα! … Ο Θεός σ’ έστειλε! Ακουσε, θεία – Γαρουφαλιά, επανέλαβε με απλότητα ο άνθρωπος. Απόψε γεννήσαμε, στο καλύβι. Είναι το τρίτο κοριτσάκι που μας ήρθε στα πέντε χρόνια… όλο κοριτσούδια, το έρμο! Ωστόσο, το κοριτσάκι ήρθε στον κόσμο άρρωστο, κι όλο κλαίει, και στο βυζί δεν κολλάει. Κι η μάνα του η καψερή, τόσο καλά δεν είναι… Ολο καψή και σεκλέτι, το έρμο! Να ήθελες να μας έκανες τη χάρη, να περνούσες απ’ το καλύβι, να έκανες κανένα ψευτογιατρικό, θεία – Γαρουφαλιά;».

Ετσι, με τόσο σεβασμό προς τη Φραγκογιαννού και τόση τρυφερότητα για το κοριτσάκι αλλά και για τη γυναίκα του, μιλά ο χωρικός στην παπαδιαμαντική «Φόνισσα».

Αντί για την ξεραΐλα και την ερημιά μιας δυστοπίας, ο Παπαδιαμάντης βάζει τη «Φόνισσά» του να ξετυλίγεται σε ένα μέρος γεμάτο κήπους. Ο κήπος, τα μποστάνια, οι επίγειοι παράδεισοι, μπορεί βέβαια να είναι εντέλει πικρά, θεόπικρα. Πικρά σαν την προίκα την επίγεια, πάνω στο έρημο Κάστρο, και σαν την προίκα την υπαρξιακή, θεόπικρα σαν τη ζωή που δεν τη σκέπει το θεϊκό χέρι. Ο Παπαδιαμάντης είναι απελπισμένος, αλλά δεν καταγγέλλει. Μέσα στο κείμενό του ανθίζει μάλιστα κάποτε το χιούμορ, όπως η «γαρουφαλιά» στο στόμα του αγαθού Λυρίγκου.
Ομολογώ ταπεινά ότι απόλαυσα τελικά περισσότερο το έργο της διπλανής αίθουσας, τον «Ναπολέοντα», που ήθελε κυρίως να δείξει τη γοητεία της ιδιοφυΐας, τον εσωτερικό δυναμισμό ενός ξεχωριστού ατόμου… Γιατί, αλήθεια, εμείς να νοηματοδοτούμε διαρκώς τον κόσμο μέσω της καταγγελίας; Μήπως είναι εντέλει μια ευκολία;

Η Αγγέλα Καστρινάκη είναι καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και συγγραφέας