Ο θάνατος του Κώστα Βάρναλη

Στον Βασίλη Σούλτο

Την ημέρα που πέθανε ο Κώστας Βάρναλης, στις 16 Δεκεμβρίου 1974 – ήταν ενενήντα χρονών –, το Μ/V «Αριάδνη» του Λυκιαρδόπουλου ήταν δεμένο στο λιμάνι της Μομπάσας στην Κένυα, πρώην βρετανική αποικία. Το θλιβερό γεγονός συνέβη το βράδυ κατά τις δέκα. Την επόμενη, το απόγευμα, βρισκόμουν στην κόντρα γέφυρα με τον γραμματικό, πίνοντας μπύρες. Στεκόμουν ακουμπισμένος στο παραπέτο, παρατηρώντας τον ήλιο που έδυε βάφοντας με εξαίσια χρώματα τον ουρανό. Με είχαν εντυπωσιάσει οι γλάροι που έκαναν εφορμήσεις στην επιφάνεια της θάλασσας με τ’ αφρόψαρα.

Κάποια στιγμή κατέφτασε ο ασυρματιστής, κρατώντας ένα χαρτί με το δελτίο ειδήσεων και μας ανακοίνωσε το θάνατο του ποιητή. Διαβάζοντας τη θλιβερή είδηση, ένιωσα ένα σφίξιμο στο στομάχι, που δεν το είπα σε κανέναν, δεν ήθελα να κοινολογήσω το πένθος μου.

Σιγοψιθύρισα τους στίχους του από «Το φως που καίει»

Δεν είμαι εγώ σπορά της τύχης/ ο πλαστουργός της νιας ζωής

εγώ είναι τέκνο της ανάγκης/ κι ώριμο τέκνο της οργής κι έτρεξα στην καμπίνα μου.

Ημουν αξιωματικός φυλακής κι έπρεπε τη νύχτα να παραμείνω άγρυπνος. Ετσι, παρακάλεσα τον άλλο τρίτο μηχανικό να μου κάνει τη βάρδια. Πήρα δύο μπουκάλια Τζόνι Γουόκερ, τα έβαλα σε μια χαρτοσακούλα, κατέβηκα στο λιμάνι και πήγα με τα πόδια στο σπίτι της Μαρίας για να μοιραστώ τη θλίψη μου μαζί της.

Χτύπησα την πόρτα της, μα έλειπε. Τότε τράβηξα για το μπαρ, όπου σύχναζε. Εκεί άνοιξα το ένα μπουκάλι, ήπια αρκετό ουίσκι, και γεμίζοντας το καπάκι του άρχισα να κερνάω όποιον έβρισκα μπροστά μου, γυναίκες, πελάτες, γκαρσόνια. Απορημένοι όλοι, με ρωτούσαν αν γιόρταζα τα γενέθλιά μου ή άλλο ευτυχές γεγονός. Σώπαινα και τους κερνούσα, αναζητώντας με το βλέμμα τη Μαρία. Πενθούσα. Φερόμουν όπως οι συγγενείς του εκλιπόντα στις κηδείες που στα καφενεία των κοιμητηρίων κερνάνε καφέδες και κονιάκ στους παρευρισκόμενους.

Οταν το μπουκάλι άδειασε, άνοιξα το δεύτερο. Πήγα στο διπλανό μπαρ· ούτε εκεί ήταν η Μαρία. Αποκαμωμένος, κάθισα σε μια καρέκλα κι εκεί κατέρρευσα, ήμουν σκνίπα στο μεθύσι. Ξαφνικά, ήρθε κοντά μου η Ελίζαμπεθ, μια φίλη της, και μου χάιδεψε τα μαλλιά. «Είναι με πελάτη», είπε. Ηθελα να της μιλήσω για το πένθος μου, μα φοβόμουν πως ούτε αυτή θα καταλάβαινε. Εκείνη φώναξε ένα ταξί και μ’ έσπρωξε μέσα.

Μπήκα στην καλύβα της με το μισογεμάτο μπουκάλι στο χέρι. Με βοήθησε να γδυθώ και μ’ έβαλε να καθίσω στον καναπέ. Αναψε δυο κεριά, γέμισε με νερό ένα καζανάκι και το ζέστανε με ξύλα. Στο φως των κεριών είδα το παιδάκι της σε αχυρένιο στρώμα στο χωματένιο δάπεδο. Κοιμόταν τον ύπνο του δικαίου και ανάσαινε ελαφρά. Η Ελίζαμπεθ με σαπούνισε, με σκούπισε και μ’ έβαλε να ξαπλώσω στο στρώμα δίπλα στο παιδί. Μετά έπλυνε τα εσώρουχά μου και τ’ άπλωσε να στεγνώσουν σ’ ένα σκοινί έξω από την καλύβα. Ο αέρας ήταν ζεστός. Στο τέλος έσβησε το ένα κερί, γδύθηκε και ξάπλωσε δίπλα μου· μοσχοβολούσε λεμόνι και γαρίφαλο. Εγειρε πάνω μου και κόλλησε το κορμί της στο δικό μου. Η μαύρη επιδερμίδα της έλαμπε στο φως του κεριού.

Ηθελα να της δείξω την ευγνωμοσύνη μου, μα δεν είχα όρεξη για ερωτοτροπίες. Εκείνη όμως δεν το έβαζε κάτω, προσπάθησε να μ’ ερεθίσει προσέχοντας να μην ξυπνήσει το παιδί. Ξαφνικά, ακούστηκε η φωνή της Μαρίας που χτυπούσε την πόρτα με γροθιές φωνάζοντας να βγω έξω. Το παιδί ξύπνησε και κάρφωσε τα μάτια του πάνω μου. Η Ελίζαμπεθ ξεστόμισε μια βρισιά, φαινόταν αποφασισμένη να με κρατήσει στην καλύβα. Ομως εγώ δεν τ’ άντεχα τα χτυπήματα, έτσι αναγκάστηκα να σηκωθώ. Φόρεσα παντελόνι, πουκάμισο και παπούτσια και βγήκα.

Η Μαρία με κοίταξε αυστηρά. «Είναι άρρωστη αυτή», είπε, «έχει βλεννόρροια». Την κοίταζα σαν χαμένος κι εκείνη μ’ έσπρωξε στο ταξί που περίμενε πιο πέρα· κάθισε δίπλα μου με το χέρι της στο γόνατό μου. Φτάνοντας στο διαμέρισμά της, σε μια εργατική πολυκατοικία στην άκρη της πόλης, με υποχρέωσε να μπω στη γούρνα του μπάνιου. Πήρε ένα σφουγγάρι και μ’ έτριψε παντού. «Γιατί πήγες με πελάτη;» τη ρώτησα παραπονεμένα. «Εσύ δεν μου ‘πες πως σήμερα ήσουν αξιωματικός φυλακής;» αντιρώτησε.

Τότε της ανακοίνωσα την άσχημη είδηση. «Πέθανε ο Βάρναλης».

«Συγγενής σου;» ρώτησε. «Ούτε συγγενής, ούτε φίλος», απάντησα. «Περίεργο» έκανε. «Ηταν μεγάλος ποιητής». Της είπα πως μεγάλωσα με τα ποιήματά του, όπως μ’ εκείνα του Γιάννη Ρίτσου, του Μανόλη Αναγνωστάκη και του Νίκου Καββαδία, μα δεν μπορούσα να της εξηγήσω τι μου συνέβαινε, γιατί με πλημμύρισε η θλίψη. «Μυστήριο», ψιθύρισε κι ήμουν σίγουρος πως δεν με πίστευε. Μπήκε στη γούρνα, εγώ πήγα στο κρεβάτι κι έπειτα ξάπλωσε δίπλα μου.

Στη συνέχεια, βάλθηκε να με ανάψει, μα δεν τα κατάφερε. «Καλά, δεν φοβάσαι μη σε κολλήσω καμιά αρρώστια;» τη ρώτησα. «Ηταν μπλόφα», είπε, σκάζοντας στα γέλια, «η Ελίζαμπεθ είναι μια χαρά, απλώς σε θέλω για μένα». Επιασα το μισογεμάτο μπουκάλι, ήπια μια γουλιά και της έδωσα να πιει. Μετά ανάψαμε τσιγάρο. Καπνίζαμε όλη τη νύχτα, αδειάζοντας δύο πακέτα Μάρλμπορο. Οταν ήπιαμε όλο το ουίσκι, η Μαρία πήγε στην κουζίνα κι έφερε ένα σφραγισμένο Μπαλαντάινς. Τη βγάλαμε ξεροσφύρι, με κάτι κρακεράκια που είχε. Επινα και τραγουδούσα, καθώς εκείνη πάσχιζε να με σιγοντάρει:

Μες την υπόγεια την ταβέρνα, μες σε καπνούς και σε βρισές (απάνου στρίγγλιζε η λατέρνα) όλ’ η παρέα πίναμ’ εψές∙ εψές, σαν όλα τα βραδάκια, να πάνε κάτου τα φαρμάκια.

Υστερα μου εξήγησε το λόγο της απουσίας της. Είχε πάει στο ξενοδοχείο «Χίλτον» μ’ έναν νορβηγό ναύτη· εκείνος ήταν σκνίπα, είχε καπνίσει και λίγο χασισάκι, και μετά το σεξ ξεράθηκε. Τον άφησε να ροχαλίζει κι επέστρεψε στο μπαρ. Οταν την πληροφόρησαν πως πέρασα από εκεί με τα μπουκάλια στα χέρια πήγε να παλαβώσει· τους ρώτησε πού πήγα και της ανέφεραν την Ελίζαμπεθ. «Αν δεν σ’ άφηνε να βγεις από την καλύβα, θα της έβγαζα τα μάτια», είπε.

Παράξενη γυναίκα! Λαγοκοιμηθήκαμε αγκαλιασμένοι σαν αδελφάκια και ξυπνήσαμε το πρωί με το πρώτο φως της μέρας. Η Μαρία πήγε στην κουζίνα να φτιάξει καφέ κι εγώ πλησίασα το παράθυρο. Κάπνισα το τελευταίο τσιγάρο του πακέτου, παρατηρώντας τα πουλιά στα σύρματα του ηλεκτρικού. Ηταν μαύρα, μοιάζανε με κοράκια. Στέκονταν στα σύρματα όπως οι νότες στο πεντάγραμμο, ακίνητα, λυπημένα. Αραγε πενθούσαν μαζί μου; Ηθελα να τα διώξω μ’ ένα ξου ξου, μα εκείνη δεν με άφησε. Τα θεωρούσε καλούς οιωνούς. Τότε ήρθαν στο μυαλό μου οι στίχοι του Νίκου Καββαδία από το ποίημα «Αρμίδα» που είχε την αφιέρωση «Στον Κώστα Βάρναλη»:

Το πειρατικό του Captain Jimmy/ που μ’ αυτό θα φύγετε και σεις, /

είναι φορτωμένο με χασίς/ κ’ έχει τα φανάρια του στην πρύμη.

Μετά τον καφέ βγήκε στο δρόμο για να βρει ταξί κι έπειτα μ’ αποχαιρέτησε μ’ ένα φιλί στο στόμα. «Πρέπει να βιαστείς, να πας στη δουλειά σου στο βαπόρι», είπε. «Εντάξει, ο καπετάνιος θα μου συγχωρήσει την καθυστέρηση», είπα. Μπήκα στο ταξί σκυθρωπός, την κοίταζα χωρίς να μιλάω. «Και πάψε να σκέφτεσαι αυτόν τον Βάρναλη, έρχονται Χριστούγεννα», πρόσθεσε, ενώ ο ταξιτζής ξεκινούσε για το «Αριάδνη».

Ο Φίλιππος Φιλίππου είναι συγγραφέας και κριτικός. Τελευταίο βιβλίο του είναι το αστυνομικό μυθιστόρημα «Ο κήπος με τις φράουλες» (Πατάκης, 2020)