Να καταργηθεί ή όχι το βέτο στην Ευρώπη;

Η συζήτηση στη ΕΕ δεν είναι καινούργια, αλλά έχει επανέλθει με ένταση στο προσκήνιο μετά την πρόσφατη έγκριση από την Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με μικρή διαφορά ψήφων (291 υπέρ, 274 κατά και 44 αποχές) του ψηφίσματος για την αλλαγή των ισχυουσών συνθηκών της πολιτικής της Ευρωπαϊκής Eνωσης.

Ανάμεσα στις προτάσεις συγκαταλέγεται και η εγκατάλειψη της αρχής της ομοφωνίας (βέτο), στην οποία εστίασε και ο γερμανός καγκελάριος Ολαφ Σολτς, επιδιώκοντας να ακυρώσει τις ενστάσεις (πρωτίστως τις ελληνικές) για την ευρωπαϊκή προοπτική της Αλβανίας.

Με την πλήρη διαγραφή από το κοινοτικό πλαίσιο του προνομίου της χρήσης της αρνησικυρίας, ουσιαστικά τα αδύναμα κράτη – μέλη της ΕΕ, ιδίως εκείνα που αντιμετωπίζουν ζωτικά θέματα εθνικής κυριαρχίας, μπορεί να χάσουν το πιο δυνατό όπλο τους, ενώ θα ισχυροποιηθούν ακόμη περισσότερο τα μεγαλύτερα κράτη – μέλη.

Από την άλλη, ηγέτες τύπου Ορμπαν εκμεταλλεύονται μια κατάσταση που μεταβάλλει το βέτο σε τροχοπέδη της ευρωπαϊκής πορείας. Για το ζήτημα οι καθηγητές Παναγιώτης Κ. Ιωακειμίδης και Αθανάσιος Πλατιάς δίνουν σήμερα στα «ΝΕΑ» το δικό τους στίγμα, υποδεικνύοντας διαφορετικούς δρόμους.

Να καταργηθεί εάν πρόκειται να επιβιώσει η ΕΕ

Η Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) βρίσκεται ειδικά αυτό το διήμερο σε οριακή, κομβική, διλημματική κατάσταση. Μεταξύ αυταρχισμού και δημοκρατίας, πολέμου και ειρήνης, ολοκλήρωσης και απο-ολοκλήρωσης. Από τη μια μεριά πλήττεται καίρια η αξιοπιστία της, καθώς εμφανίζεται ανίκανη να αποφασίσει πάνω σε ζητήματα κρίσιμης γεωπολιτικής σημασίας όπως είναι η οικονομική στήριξη της Ουκρανίας και η έναρξη των διαπραγματεύσεων για την ένταξη στους κόλπους της. Ενώ από την άλλη εκβιάζεται ανοιχτά από έναν ηγέτη, «τον δικτάτορα της Ενωσης», Β. Ορμπαν, πρωθυπουργό της Ουγγαρίας, να αποδεσμεύσει τις χρηματοδοτήσεις που είχε κατακρατήσει λόγω της παραβίασης βασικών κανόνων του κράτους δικαίου, δημοκρατίας, κ.λπ. (Και η Επιτροπή υπέκυψε ήδη στον εκβιασμό και απελευθέρωσε 10 από τα 31 παγωμένα δισ.)

Η όλη αυτή εξόχως δυστοπική παραλυτική κατάσταση οφείλεται στο γεγονός ότι το 20% των αποφάσεων λαμβάνονται με ομοφωνία, με τη συμφωνία δηλαδή και των 27 κρατών-μελών της (το 80% με ειδική πλειοψηφία – QMV) σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λισαβόνας. Το κάθε κράτος-μέλος δηλαδή έχει το δικαίωμα της αρνησικυρίας – βέτο (veto) στη λήψη των αποφάσεων. Μπλοκάρει. Στο 20% αυτό εμπίπτουν η διεύρυνση της Ενωσης με νέα κράτη-μέλη (π.χ. Ουκρανία, Δ. Βαλκάνια, Τουρκία κ.ά.), η αύξηση του μακροχρόνιου προϋπολογισμού της ΕΕ (MFF), η κοινή εξωτερική πολιτική και κοινή άμυνα, κ.ά. Και τον κανόνα της ομοφωνίας (βέτο) χρησιμοποιεί τώρα ο αυταρχικός Ορμπαν για «να μπλοκάρει» τόσο τη χρηματοδότηση (με 50 δισ. ευρώ) της Ουκρανίας από τον προϋπολογισμό της ΕΕ όσο και την έναρξη των διαπραγματεύσεων για την ένταξή της στην ΕΕ. Αλλά το ίδιο απειλεί να κάνει και η δημοκρατική Ελλάδα – να μπλοκάρει την ενταξιακή διαπραγμάτευση της Αλβανίας εάν δεν διευθετηθεί σύμφωνα με τους κανόνες του κράτους δικαίου η υπόθεση Μπελέρη.

Επομένως είναι προφανές. Το βέτο παραλύει την Ενωση. Χρησιμοποιείται ως όπλο από ηγέτες κάθε χρώματος για θεμιτούς ή αθέμιτους λόγους. Θα πρέπει ως εκ τούτου να καταργηθεί εάν πρόκειται να επιβιώσει η ΕΕ ως ισχυρό δημοκρατικό σύστημα γεωπολιτικής εμβέλειας με την εξαίρεση ορισμένων αποφάσεων της κοινής άμυνας και εξωτερικής πολιτικής. Ενώ για τη διεύρυνση θα πρέπει να διατηρηθεί μόνο στην αποδοχή ή μη της αρχικής ενταξιακής αίτησης χώρας. Εννέα κράτη-μέλη, μεταξύ των οποίων και η Γερμανία, και το ΕΚ υποστηρίζουν περίπου αυτή τη θέση. Τα υπόλοιπα δεκαοκτώ αντιτίθενται. Θέλουν βέτο, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα. Η συντριπτική πλειοψηφία δηλαδή, πράγμα που σημαίνει ότι δεν πρόκειται να υπάρξει μεταρρύθμιση προς την κατεύθυνση αυτή (καθώς η κατάργηση της ομοφωνίας απαιτεί… ομοφωνία!).

Αλλά με βέτο και διεύρυνση σε 35 ή 37 κράτη-μέλη η Ενωση πολύ απλά θα παύσει να λειτουργεί ως δημοκρατικό γεωπολιτικό σύστημα που στοχεύει σε βαθύτερη ενοποίηση. Υπάρχουν αρκετές παραλλαγές κατάργησης του βέτο και υιοθέτησης της ειδικής πλειοψηφίας (με emergency brake κ.λπ.). Βεβαίως μια χώρα μπορεί να επιλέξει να κάνει αποχή και έτσι τα υπόλοιπα κράτη-μέλη να αποφασίσουν ομοφώνως (αυτό έγινε χθες με την αποχή Ορμπαν από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και επέτρεψε την ομόφωνη απόφαση για την ένταξη/διαπραγμάτευση της Ουκρανίας, κ.λπ.). Πάντως, ως ελάχιστον, θα μπορούσε να αφαιρεθεί το δικαίωμα βέτο τουλάχιστον από αυταρχικούς ηγέτες εντός Ενωσης, από ηγέτες δηλαδή που εμφανώς παραβιάζουν τόσο τους κανόνες δημοκρατίας, κράτους δικαίου όσο και τη διαπραγματευτική λογική της ΕΕ με την τροποποίηση του άρθρου 7 της Συνθήκης της Λισαβόνας.

Σε κάθε περίπτωση, η Ελλάδα οφείλει να σταθμίσει τα μακροχρόνια συμφέροντα και τη θέση της στην Ενωση. Δεν εξυπηρετούνται με τα βέτο κ.λπ. Εξυπηρετούνται με τη βαθύτερη ενοποίηση, στόχος που δεν προάγεται με το βέτο. Επομένως χρειάζεται μια στρατηγική αναπροσαρμογή πολιτικής.

• Ο  καθηγητής Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ, μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής του ΕΛΙΑΜΕΠ και research assistant του LSE

Η κατάργηση οδηγεί σε Ευρώπη δύο ταχυτήτων

Το ζήτημα της κατάργησης της ομοφωνίας στις αποφάσεις της ΕΕ για θέματα εξωτερικής πολιτικής δεν είναι καινούργιο. Το θέτουν τακτικά οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, με προεξέχουσα τη Γερμανία – και τους δορυφόρους της –, με βάση το επιχείρημα να μη γίνεται η ΕΕ όμηρος των κρατών – μελών που θέλουν να παραλύουν την ευρωπαϊκή εξωτερική και αμυντική πολιτική. Επανήλθε πρόσφατα στην επικαιρότητα με οριακή απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου υπέρ της κατάργησης του βέτο στο πλαίσιο της αναθεώρησης των συνθηκών της ΕΕ.

Το δίλημμα είναι σημαντικό για μικρότερες χώρες, όπως η Ελλάδα και η Κύπρος. Μια μετεξέλιξη της ΕΕ σε ένα είδος «ομοσπονδιακού κράτους» θα ήταν προφανώς ευχής έργο για Ελλάδα και Κύπρο. Εάν η κατάργηση του βέτο οδηγούσε σε ένα τέτοιο αποτέλεσμα, θα ήταν προς το συμφέρον τους.

Δυστυχώς αυτό το ευνοϊκό σενάριο δεν έχει καμία ελπίδα να πραγματοποιηθεί στο ορατό μέλλον, και αυτό δεν οφείλεται στην ύπαρξη του βέτο αλλά σε δομικά αιτία. Τα γεωπολιτικά συμφέροντα των 27 κρατών – μελών δεν συμπίπτουν, αλλά αντίθετα αποκλίνουν, ούτε βέβαια είναι κοινές οι προκλήσεις και οι απειλές που καλούνται να αντιμετωπίσουν. Ταυτόχρονα οι κάτοικοι των χωρών της ΕΕ αισθάνονται πρώτα Ούγγροι, Ιταλοί, Ισπανοί, Πολωνοί κ.λπ. και έπειτα Ευρωπαίοι. Τα ευρωπαϊκά έθνη διατηρούν την ταυτότητα και αυτοτέλειά τους και ούτε καν έχει αρχίσει να οικοδομείται κάποια κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα που θα υποσκελίσει την εθνική ταυτότητα στο προβλεπτό μέλλον. Πρέπει λοιπόν να συνειδητοποιήσουμε ότι η δημιουργία «Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης», παρότι ήταν ακριβώς το όραμα των πατέρων της ευρωπαϊκής ενοποίησης αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, έχει πλέον καταστεί πολιτική χίμαιρα.

Αν η πιο πάνω ανάλυση είναι σωστή, τότε το να συναινέσουν η Ελλάδα και η Κύπρος να απεμπολήσουν τα πλεονεκτήματα που τους δίνει το δικαίωμα αρνησικυρίας θα ήταν αυτοκαταστροφικό. Η Ελλάδα και η Κύπρος είναι κράτη «πρώτης γραμμής» που αντιμετωπίζουν μια αναθεωρητική Τουρκία. Η Κύπρος είναι το μόνο κράτος στην ΕΕ του οποίου έδαφος τελεί υπό κατάληψη, ενώ η Ελλάδα είναι το μόνο κράτος της ΕΕ που τελεί υπό καθεστώς απειλής πολέμου.

Η μεγαλύτερη άλλωστε επιτυχία της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής τον τελευταίο μισό αιώνα (δηλαδή η είσοδος της διαιρεμένης Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση παρά τη σφοδρή αντίδραση των μεγάλων δυνάμεων, όπως της Μεγάλης Βρετανίας και των συμμάχων της) οφείλεται στην απειλή βέτο να εκτροχιάσει τη μεγάλη ανατολική διεύρυνση της ΕΕ το 2004. Επίσης, η απειλή βέτο στην ευρωπαϊκή προοπτική των Σκοπίων συνέβαλε στην επίλυση του προβλήματος με τη Βόρεια Μακεδονία.

Ενδεχόμενη κατάργηση του βέτο θα δημιουργήσει μια Ευρώπη δύο ταχυτήτων και θα επιτρέψει σε ένα ηγεμονικό διευθυντήριο μεγάλων χωρών να επιβάλλουν τα συμφέροντά τους στις υπόλοιπες χώρες. Αυτό θα οδηγήσει σε τριβές και θα επιτείνει τις φυγόκεντρες τάσεις.

• Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και συγγραφέας (με τον Κωνσταντίνο Κολιόπουλο) του βιβλίου «50 κανόνες στρατηγικής στις ελληνοτουρκικές σχέσεις» (Αθήνα, Δίαυλος, 2023)