Οι αρχαίοι έγραφαν μιούζικαλ;

Η αρχαία τραγωδία και κωμωδία ήταν μουσικά είδη θεάτρου. Είχαν χορικά και συχνά μοιρολόγια, τραγούδια γάμου, πανηγυρικά θούρια και όταν η Ευρώπη της Αναγέννησης πήγε και βρήκε τις πηγές του θεάτρου, δημιούργησε και την τραγωδία και τα δράματα μετ΄ ασμάτων και βέβαια την όπερα.

Το μιούζικαλ είναι μια πετυχημένη, δίχως άλλο, αναβίωση του μουσικού θεατρικού είδους, ιδιαίτερα, που είχε γενάρχη τον Αισχύλο και τον Αριστοφάνη. Στα 50 χρόνια που διακονώ την κριτική του θεάτρου στον τόπο μας χάρηκα συχνά ελληνικές εκδοχές, και στη συγγραφή και στην ερμηνεία, ξένων μιούζικαλ, όπως πέρασε ο όρος για το έργο μετ΄ ασμάτων της παλιότερης θεατρικής μας ορολογίας.

«Γλυκειά Ιρμα»

Στο σημερινό μου σημείωμα για την ιστορία των παραστάσεων μιούζικαλ στην Ελλάδα θα παραπέμψω σε κριτικές μου σκέψεις επ’ ευκαιρία παραστάσεων στην ελληνική σκηνή από το 1972 ως το 1995. Το 1972 ο θίασος της Ελλης Λαμπέτη παρουσιάζει το μιούζικαλ των Μπρεφόρτ – Μονό «Γλυκειά Ιρμα», με μουσική του Γιάννη Σπανού, χορογραφίες του Λεωνίδα ντε Πιαν, σκηνογραφία του Γιάννη Μιγάδη, με την πρωταγωνίστρια να έχει δίπλα της ως συμπρωταγωνιστές τον Δημήτρη Μαλαβέτα και τον σπουδαίο Ντίνο Ηλιόπουλο. «Το μιούζικαλ», έγραφα τότε στο «ΒΗΜΑ», «είναι παιδί της οπερέτας και του μιούζικ χολ. Από την οπερέτα πήρε τις αφελείς υποθέσεις, τη βολική διαίρεση του κόσμου σε καλούς και κακούς (που στο βάθος είναι καλοί), τη βολικότερη διαίρεση των καλών σε έξυπνους και θύματα και την ακόμη βολικότερη σε οξύφωνους, μεσόφωνους και βαρύτονους (οι τελευταίοι είναι συνήθως κακοί). Από το μιούζικ χολ πήρε τα νούμερα και τη βολικότατη διαίρεση του κόσμου σε χορεύοντες και μη χορεύοντες, σε αστείους και σε συγκινητικούς».

«Καμπαρέ»

Τη σεζόν 1972-73 στο θέατρο Καλουτά ο Αλέξης Σολομός σκηνοθετεί το διάσημο μιούζικαλ των Μάστεροφ – Κάντερ «Καμπαρέ», με σκηνικά – κοστούμια της Ιωάννας Παπαντωνίου και βασικούς πρωταγωνιστές τη Μάρθα Καραγιάννη, τον Βαγγέλη Βουλγαρίδη, τον Κώστα Πρέκα, την Κατερίνα Γιουλάκη και τον Ντίνο Ηλιόπουλο. Σημείωνα στην κριτική μου: «Η ιστορία μιας θεατρικής φόρμας είναι άδολη, το μιούζικαλ είναι δόλιο. Δεν συμβάλλει, ως φάση, στη συνέχιση της εξελικτικής πορείας. Εμπορεύεται το πάγωμα της μορφής. Είναι κονσέρβα. Η “γεύση” του μιούζικαλ επιτυγχάνεται με χημικά συντηρητικά σε κενό αέρος. Η αμερικάνικη άποψη για τη μουσική κωμωδία θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν μια παρακμή του είδους, αν δεν γινόταν προσπάθεια μέσα από τη φόρμα να ξεμυτίζει απαραίτητα και κάποιος… προβληματισμός».

«Χελλόου, Ντόλλυ»

Το «Χελλόου, Ντόλλυ» των Στιούαρτ – Χέρμαν παρουσιάστηκε το 1986 στο θέατρο ΔΙΟΝΥΣΙΑ από τον θίασο της πρωτοπόρου σε ανεβάσματα ξένων μιούζικαλ στην ελληνική σκηνή Σμαρούλας Γιούλη, σε σκηνοθεσία του αμερικανού μετρ των μιούζικαλ Τζον Σαρπ και με συμπρωταγωνιστές τον Γιώργο Κιμούλη, τον Γιάννη Μόρτζο, τη Μελίνα Μποτέλλη, τη Δήμητρα Χατούπη και την Καίτη Λαμπροπούλου. Εγραφα τότε στην κριτική μου στα «ΝΕΑ»: «Εν αρχή ήταν το έργο του Τζον Οξενφορντ “Μια εξαντλητική μέρα”. Από αυτό ξεκίνησε ο Αυστριακός Γιόχαν Νεστρόι, ο μεγάλος ποιητής φάρσας, και κατασκεύασε μία από τις τόσες καλοστημένες κωμικές μηχανές του, τη φάρσα “Οποιος φτύνει ψηλά, φτύνει στα μούτρα του” (κάνω αναλογική μετάφραση στον αμετάφραστο κατά λέξη γερμανικό τίτλο). Αυτή τη φάρσα διασκεύασε το 1938 ο Θόρντον Ουάιλντερ, με τον τίτλο “Ο έμπορος από το Γιόνκερς”. Το 1954, και πάλι ο Ουάιλντερ ξαναδιασκεύασε τη δική του διασκευή και με τον τίτλο “Η προξενήτρα” την παρουσίασε με σκηνοθέτη τον Τάιρο Γκάθρι στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου. Από αυτή την “Προξενήτρα”, τέταρτη παραλλαγή του αρχικού θέματος, ξεπήδησε το 1965 το μιούζικαλ “Χελλόου, Ντόλλυ”, που έσπασε τα ταμεία στο Μπροντγουέι και αργότερα (έκτη μεταμόρφωση) έγινε και φιλμ! Και μόνο γι΄αυτή την περιπέτεια αυτό το έξοχο έργο αξίζει να το παρακολουθήσουμε. Σημειώνω πως η Ελλη Λαμπέτη είχε ανεβάσει την “Προξενήτρα” του Ουάιλντερ με τον τίτλο “Ντόλλυ”! Τώρα ήρθε η σειρά της Σμαρούλας Γιούλη να δοκιμάσει τις δυνάμεις των ειδικευμένων άλλωστε παραγωγών της σε αυτό το τυχερό και εφτάψυχο θέμα: της καπάτσας προξενήτρας που, αφού βολεύει όλο τον κόσμο, καταφέρνει να βολευτεί, τυλίγοντας έναν γρουσούζη και τσιγκούνη κρυφοτρυφερό μεσόκοπο χήρο, χήρα κι αυτή. Ενα “αχτύπητο” μοτίβο καραμπινάτης φάρσας».

«Σουίτ Τσάριτυ»

Η εφτάψυχη «Καμπίρια» έδωσε και τη «Σουίτ Τσάριτυ» των Σάιμον – Κόλμαν, που ανέβασε και πάλι η Σμαρούλα Γιούλη, με τον Σαρπ σκηνοθέτη, το καλοκαίρι του 1983 στο θέατρο Παρκ, με σκηνογράφο τον Νίκο Πετρόπουλο και συμπρωταγωνιστές τον Χρήστο Πολίτη, τον Θάνο Καληώρα και τη Μαριάννα Τόλη. Εγραφα στο σημείωμά μου στα «ΝΕΑ»: «Το μιούζικαλ δανείστηκε στοιχεία από την κωμωδία μετ’ ασμάτων, τη μουσική κωμωδία και την οπερέτα, αλλά, αφού τα αφομοίωσε, τα μετάλλαξε και δημιούργησε μιαν αισθαντική και ανεπανάληπτη αισθητική ηδονή, άγνωστη ως τότε. Το μιούζικαλ έχει τους δικούς του δραματικούς όρους, τη δική του χαρακτηρολογία και τυπολογία, τη δική του διαχείριση του σκηνικού χρόνου, την ιδιότυπη δόμηση των καταστάσεων. Η λογική του μιούζικαλ είναι στηριγμένη πάνω σε έναν αντιφατικό άξονα με αντίρροπα τόξα φυγής. Το ρεαλιστικό και το φανταστικό – λυρικό. Τα πρόσωπα, οι σχέσεις, οι καταστάσεις καταγράφουν την πραγματικότητα και συνάμα την υπερβαίνουν».

«Γουέστ Σάιντ Στόρυ»

Το καλοκαίρι του 1995, στο θερινό θέατρο Αθήναιον της οδού Πατησίων, σε μια πλούσια παραγωγή του Γιώργου Λεμπέση, ο Σταμάτης Φασουλής, με τη σημαντική μεταφραστική συνδρομή του Παύλου Μάτεσι, τα σκηνικά του Γιώργου Πάτσα και τις εκπληκτικές χορογραφίες του Δημήτρη Παπάζογλου, πιστές στην αυθεντική χορογραφία του ιδιοφυούς Τζερόμ Ρόμπινς, σκηνοθετεί το πασίγνωστο μιούζικαλ των Λόρεντς – Μπερνστάιν «Γουέστ Σάιντ Στόρυ», με πρωταγωνιστές την Πέμη Ζούνη, τον Κωνσταντίνο Κωνσταντόπουλο, την Μπέσυ Μάλφα, την Εβελίνα Παπούλια και μια πλειάδα εξαιρετικών και ταλαντούχων νεαρών ηθοποιών και χορευτών. «Το μιούζικαλ είναι ένα ακραιφνώς αμερικάνικο είδος θεάτρου», σημείωνα στην κριτική μου τότε στα «ΝΕΑ», «το μοναδικό που εφηύρε το νεοπαγές αυτό έθνος. Δεν επήγασε βέβαια εκ παρθενογενέσεως, είναι είδος μεικτόν και τα συνιστώντα συστατικά του προέρχονται από δόκιμες φόρμες του αγγλοσαξονικού ιστορικού θεατρικού μορφώματος. Καθοριστική πάντως θέση, κεντρική, έπαιξε η αγγλική, η μουσική κυρίως, κωμωδία των αρχών του αιώνα και η τέχνη του μιούζικ χολ. Το μιούζικαλ διαμορφώθηκε γρήγορα, συγκρότησε με κύρος τον κώδικά του και έγινε συντομότατα αναγνωρίσιμο ως ιδιαίτερο είδος με αυθεντική αισθητική αυτονομία. Στην Αμερική το είδος ανθεί, έχει ήδη γενναία ιστορία και υποκριτική ιδιαιτερότητα. Το σημαντικό είναι πως το σύνθετο αυτό θέαμα κατόρθωσε να αφομοιώσει δύο ένδοξες επιδόσεις του αμερικανικού θεατρικού μορφώματος, τον ρεαλισμό και την τζαζ, αλλά και τη λεγόμενη κάντρι μουσική, την έντεχνη δηλαδή εκμετάλλευση των πολλών εθνικών παραδόσεων που αφομοίωσε το πολυεθνικό αυτό κράτος, δηλαδή την παράδοση των Νέγρων, των Ιρλανδών, των Γερμανών, των Σκανδιναβών, των Εβραίων κ.λπ.».

Με άλλη ευκαιρία θα αναφερθώ στην προσπάθεια ελλήνων δημιουργών να στήσουν ένα μιούζικαλ ιθαγενές, δηλαδή να θυμηθούν πως από τον Σοφοκλή ως τον Αριστοφάνη και τον Μένανδρο το θέατρο ανήκε στα μουσικά μιμητικά δημιουργήματα. Ο Μάνος Χατζιδάκις με τους «Ορνιθες» ξανασυνάντησε τον Αριστοφάνη του 5ου αιώνα π.Χ.