Τι μαθαίνουμε από τα «τέρατα» στην τέχνη;

Μπορούμε να κατανοήσουμε έναν πολιτισμό από αυτό που αποκαλεί τερατώδες; «Το τέρας αντιπροσωπεύει όλα όσα μια κοινωνία προσπαθεί να απωθήσει», υποστηρίζει η γαλλοαμερικανίδα συγγραφέας και μεταφράστρια που ζει στο Λονδίνο Λόρεν Ελκιν στο βιβλίο της που κυκλοφόρησε πριν από τρεις εβδομάδες «Τα τέρατα της τέχνης. Ατίθασα σώματα στη φεμινιστική τέχνη» (εκδ. Μακμίλαν).

Η μεταξύ άλλων μεταφράστρια στα αγγλικά του μυθιστορήματος «Οι αχώριστες» της φεμινίστριας φιλοσόφου Σιμόν ντε Μποβουάρ, εξετάζει το έργο φεμινιστριών καλλιτέχνιδων της περφόρμανς, κινηματογραφιστριών, ζωγράφων, γλυπτών και συγγραφέων μέσα από το πρίσμα της έννοιας του τερατώδους. Και παρατηρεί ότι η πατριαρχία περιορίζει τη θηλυκότητα απαιτώντας να είναι ευχάριστη, υποτακτική και ανιδιοτελής. Οταν η γυναικεία φύση γίνεται απωθητική, συγκρουσιακή ή φιλόδοξη θεωρείται τερατώδης.

Η Ελκιν υποστηρίζει ότι η τερατώδης τέχνη, ειδικά αυτή που σχετίζεται με το σώμα, έχει ωθήσει τα όρια του τι μπορούν να εκφράσουν οι φεμινίστριες καλλιτέχνιδες. «Αυτό που νομίζω ότι ακούω στον όρο “τέρας της τέχνης” έχει να κάνει με τον τρόπο που το τερατώδες εξουσιοδοτεί τις γυναίκες να ανατρέψουν τις παραδεδομένες ιδέες για το πώς εμείς – και η τέχνη μας – πρέπει να είμαστε, να δείχνουμε, να συμπεριφερόμαστε», γράφει στο 369 σελίδων βιβλίο της.

Η ιδέα για το εγχείρημα αυτό ξεκίνησε από τον όρο «τέρατα της τέχνης», που χρησιμοποιείται από τη συγγραφέα Τζένι Οφίλ για να περιγράψει τη γυναίκα καλλιτέχνη που απορρίπτει τις υποχρεώσεις οι οποίες θεωρούνταν ιστορικά συνυφασμένες με το φύλο της – τις καθημερινές και οικιακές και πιο συγκεκριμένα τον γάμο και τη μητρότητα – για να αφιερωθεί στην τέχνη.

Τέχνη ή άσεμνο;

«Το γυναικείο γυμνό μπορεί να θεωρηθεί τέχνη ή άσεμνο, ανάλογα με το πλαίσιο», επισημαίνει σε άλλο σημείο. Και τονίζει ότι στην κλασική τέχνη, όπου τα έργα έχουν ανδρικές υπογραφές, το γυναικείο γυμνό σώμα συνδέεται με την ομορφιά. Οταν, όμως, οι γυναίκες καλλιτέχνιδες απεικονίζουν το ίδιο τους το σώμα, κατηγορούνται για ναρκισσισμό ή συνθηκολόγηση με το ανδρικό βλέμμα.

Η Τζένι Σάβιλ, που υπήρξε μέλος της αντικομφορμιστικής για την εποχή της (δεκαετία του 1980) ομάδας των Νέων Βρετανών Καλλιτεχνών «δεν ήθελε να είναι μόνο ο καλλιτέχνης ή μόνο το θέμα του έργου – ήθελε να είναι και τα δύο», γράφει η Ελκιν και περιγράφει την αυτοπροσωπογραφία της Σάβιλ το 1992 στην οποία «ζωγράφισε το ίδιο της το σώμα σε μνημειακή κλίμακα, στο στυλ του Ρούμπενς, με συγκεκριμένες αποχρώσεις της σάρκας και των μυών». Η Σάβιλ είπε ότι ήθελε να εκφράσει την αναντιστοιχία μεταξύ του πώς αντιλαμβάνονται οι άνδρες τις γυναίκες και πώς αισθάνονται οι ίδιες για το σώμα τους και το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό και υπέροχο: είναι τερατώδες.

Ο όρος «τέρατα τέχνης» παρατηρεί η συγγραφέας «μας λέει τι είναι αυτό που κάνει η τέχνη: το οικείο παράξενο, μας αφυπνίζει από τις συνήθειές μας, μας επιτρέπει να οραματιστούμε άλλους τρόπους ύπαρξης και αφήνει το σώμα και τη φαντασία να μιλήσουν και να ονειρευτούν έξω από τα αυστηρά όρια που τους θέτει η κοινωνία, η πατριαρχία, ο εσωτερικευμένος μισογυνισμός».