Σελίδες ημερολογίου

Το 1955 τελείωσα το Γυμνάσιο της Λαμίας, της ρουμελιώτικης πόλης που γεννήθηκα και έφτασα ως την εφηβεία. Ο πατέρας μου, φιλόλογος και την εποχή εκείνη Γυμνασιάρχης, υπηρετούσε μακριά από την οικογένειά μας στην Καλαμπάκα. Είχα μεγαλώσει σε μια οικονομικά στενεμένη οικογένεια, εργαζόμενος δημόσιος υπάλληλος ο πατέρας, η μητέρα οικοκυρά εγγράμματη, απόφοιτη οκτατάξιου δημοτικού στην εποχή της. Ζούσαμε με ενοίκιο και στο ίδιο ισόγειο πάτωμα συγκατοικούσαμε με μια άλλη οικογένεια, που είχε καταφύγει στην πόλη εξαιτίας του Εμφυλίου, έχοντας καεί το σπίτι της στη διάρκεια μιας σύγκρουσης ανταρτών και στρατού. Δύσκολη η συγκατοίκηση. Κοινή τουαλέτα στο ύπαιθρο, κοινή βρύση, κοινό πλυσταριό, κοινό ρολόι ηλεκτρικού, κοινός λογαριασμός δημοτικών τελών. Ανθρωποι δυσπρόσιτοι, μόνο μια καλημέρα, ενώ μας χώριζε ένας διάδρομος με πλακάκια. Εργατικοί άνθρωποι, επιφυλακτικοί, δε γνωρίσαμε ποτέ, έστω τυχαία, τις φιλίες τους, τις κοινωνικές επαφές τους, την παιδεία τους. Είχαν δύο συνομήλικα με μας παιδιά, τρία αγόρια εμείς, δύο αγόρια οι «συγκάτοικοι». Καμιά επαφή. Δεν κατορθώσαμε σε έναν χώρο δέκα τετραγωνικών, ποια τύχη, ποια μοίρα, τραγωδία, αδιέξοδο τους έφερε εσωτερικούς μετανάστες στην επαρχιακή πρωτεύουσα του νομού.

Ηταν, όπως χαρακτηρίζονταν τότε, ανταρτόπληκτοι ή ήταν οικογένεια αριστερών φρονημάτων που κρυβόταν στη μεγάλη πόλη από τους εθνικόφρονες και τον χωροφύλακα; Δε μάθαμε ποτέ, ενώ μας χώριζε ένας διάδρομος και οι νοικοκυρές φρόντιζαν να είναι τακτοποιημένο το δωμάτιο, όταν άνοιγαν το πρωί να σκουπίσουν, να μην τις πουν ανοικοκύρευτες. Είχαμε ένα ραδιόφωνο επάνω σε ένα ψηλό κομό και ακούγαμε, κυρίως, ειδήσεις και λογοτεχνικές σειρές (τη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη, το «Μόνον της ζωής μου ταξείδιον» του Βιζυηνού, με έξοχους αναγνώστες από μικροφώνου την Κατίνα Παξινού και τον Θάνο Κωτσόπουλο). Ο πατέρας μου, όπως είπα, υπηρετούσε ως καθηγητής στην Καλαμπάκα, και είχε, για την εποχή και την τάξη μας, μεγάλη βιβλιοθήκη. Ευτύχησε, όταν μετεκπαιδεύτηκε στην Αθήνα, να έχει δασκάλους τον Νίκο Βέη, βυζαντινολόγο διεθνούς κύρους, και τον Λίνο Πολίτη, νεοελληνιστή. Οταν εισήχθην στη Φιλοσοφική Σχολή το 1955, ο πατέρας μου με εφοδίασε με μια επιστολή προς τον Νίκο Βέη, ο οποίος με βοήθησε να προσαρμοστώ στην πρωτεύουσα, με τον Εμφύλιο ακόμα στις παρυφές των πόλεων.

Στην ελληνική επαρχία, μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο, μόνο κάτι φωτισμένοι δάσκαλοι έδειχναν τον δρόμο και η οικογενειακή πνευματική αρωγή, αν υπήρχε. Η Λαμία την εποχή εκείνη ήταν μια πόλη γύρω στους 15.000 κατοίκους, κυρίως δημοσίους και κοινοτικούς υπαλλήλους, κάποιους παρεπίδημους τραπεζικούς, λίγους μεγαλεμπόρους (που τροφοδοτούσαν τα γύρω χωριά) και πολλούς εμπόρους υφασμάτων, υποδημάτων, τροφίμων, πολλά για τον πληθυσμό φαρμακεία, αποθήκες γεωργικών προϊόντων προς εξαγωγή, δικηγορικά γραφεία και δύο βιβλιοπωλεία, τώρα που το ξαναθυμάμαι καλά πληροφορημένα με την εκδοτική αγορά. Ο πατέρας μου είχε καλές σχέσεις με έναν βιβλιοπώλη και δανειζόταν βιβλία, τα πρόσεχα, αφού τα έντυνα με μπλε χαρτί και απέφευγα κάθε φθορά, αφού ξαναγύριζαν στους πάγκους του βιβλιοπώλη. Ηταν η εποχή που καταβρόχθισα παγκόσμια λογοτεχνία και σχεδόν τη σημαντικότερη ελληνική. Η βιβλιοθήκη του πατέρα μου είχε σχεδόν τα άπαντα των αρχαίων συγγραφέων. Δεν ήμουν, όμως, ένας έφηβος συνεχώς σκυμμένος στα βιβλία. Επαιζα και στις αλάνες ποδόσφαιρο, ξημεροβραδιαζόμουν κάτω από τα παράθυρα κοριτσιών και είχα μια στενή παρέα συνομηλίκων που διαβάζαμε και παίζαμε στις αλάνες. Ηταν η εποχή που άρχιζαν να μας οδηγούν διαβάσματα και συζητήσεις σε προτιμήσεις και επιλογές. Δάσκαλοι, λίγοι, αλλά πολύτιμοι, μας οδήγησαν στον Διονύσιο Σολωμό, στον Κάλβο, τον Παπαδιαμάντη, τον Παλαμά, τον Σικελιανό και βέβαια στον Ντοστογιέφσκι, τον Τολστόι, τον Στάινμπεκ, τον Ζολά, τον Μακιαβέλι και στην Ιστορία της Λογοτεχνίας μας του Κ. Θ. Δημαρά και στην πρώτη ανθολογία των Νικολάου και Λίνου Πολίτη, πατέρα και γιου.

Τότε ανακαλύψαμε τον σπουδαίο κινηματογράφο. Ηταν το σινεμά απαγορευμένο στους εφήβους και στους μαθητές (κυκλοφορούσε περίπολος καθηγητών και μας τσάκωνε στις αίθουσες, μόλις άναβαν τα φώτα!). Παρ’ όλ’ αυτά, με δυο-τρεις αποβολές ο καθένας μας, είδαμε τα αριστουργήματα του Φελλίνι, των Γάλλων και των Αμερικανών ιδιοφυών του σινεμά. Μας συνεπήρε και ο ιδιότυπος μυστικισμός του ισπανικού κινηματογράφου με τον Μπουνιουέλ. Μιλάω πάντα για την επαρχία της δεκαετίας του 1950, με πολλούς συμπολίτες και γείτονες εξόριστους (ο πατέρας μου, απολυμένος εκπαιδευτικός, εξορίστηκε στη Λέρο). Οι ηλίθιοι «πατριδοκάπηλοι» της εποχής έστειλαν εξορία τον πατέρα μου και άφησαν στη διάθεσή μου τη βιβλιοθήκη του, όπου διάβασα Τρότσκι, Ιωνα Δραγούμη, Μάρκο Αυγέρη και Μαρξ, Γκόρκι, Ερεμπούργκ δίπλα στους Αμερικανούς και στους Σκανδιναβούς δοκιμιογράφους.

Σκοπός του σημερινού άρθρου δεν είναι να προβάλω την πνευματική μου πορεία. Σκοπός είναι να δώσω στους νεότερους αναγνώστες μου, που πολλοί θα έχουν καβατζάρει τα 60 (!), τις δυσκολίες αλλά και τα ξέφωτα παιδείας πριν από πολλά-πολλά χρόνια που τα έκαναν πολλαπλάσια τα νέα μέσα πληροφόρησης. Την εποχή εκείνη, πέρα από τα βιβλία, υπήρχε μόνο το κρατικό ραδιόφωνο και το σινεμά, σε μια επαρχιακή πόλη με δύο οθόνες που σπάνια υποχρεώνονταν από τη διανομή να προβάλλουν και έργα μεγάλων δημιουργών για προχωρημένους θεατές. Σπάνια είδαμε Μπέργκμαν και Γάλλους δασκάλους του σινεμά. Παρ’ όλ’ αυτά, μια μικρή ομάδα συμμαθητών σε ένα ισόγειο ανοίκιαστο ενός φίλου είχαμε «ιδρύσει» έναν χώρο φιλαναγνωσίας. Με ερανισμό από τη βιβλιοθήκη που είχαμε στο περιβάλλον μας εφοδιάζαμε τα μέλη μας και μαζευόμασταν Σάββατο απόγευμα (δεν ήταν ακόμα μέρα σχολικής αργίας το Σάββατο) και ανταλλάσσαμε απόψεις, αφού είχαμε ξεκοκαλίσει ένα βιβλίο. Κάποιοι δειλά τολμήσαμε να γράψουμε τις σκέψεις μας και να αποπειραθούμε ερμηνείες. Θυμίζω πως το σχολείο της εποχής, πέρα από τη στέρεη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών (μόνο βέβαια ως γλώσσα!) και τις θετικές επιστήμες, είχε μέσα στο μάθημα των νέων ελληνικών γνώση της ελληνικής λογοτεχνίας μόνον θανόντων και ιδεολογικά εθνοκεντρικών συγγραφέων. Παρηγορία των μανικών για γράμματα φίλων ήταν ο Παπαδιαμάντης, ο Βιζυηνός, ο Βουτυράς, ο Παλαμάς, ο Ροΐδης. Ο Σικελιανός, που για χρόνια χαρακτηριζόταν αριστερός ποιητής, απουσίαζε. Οταν πρωτομπήκε σε εγχειρίδια, άνοιξε μια νέα θύρα στην ευαισθησία μας. Απόντες ο αριστερός Βάρναλης, ο Ρίτσος, ο Λουντέμης. Απόντες, βέβαια, και ο Μαγιακόφσκι, ο Ρομαίν Ρολλάν και φυσικά ο Τεννεσσή Ουίλλιαμς και ο Αρθουρ Μίλλερ. Οταν τόλμησα να φέρω στην τάξη και να διαβάσω την «Πείνα» του Κνουτ Χάμσουν χρειάστηκε να απολογηθώ στον Γενικό Επιθεωρητή, έναν φωτισμένο δάσκαλο που με δέχθηκε και με συνεχάρη για τα εκπαιδευτικά μου «ανοίγματα». Το 1967 ο φωτισμένος αυτός εκπαιδευτικός απολύθηκε!

Οταν τόλμησα σε ιδιωτικό σχολείο στην Ηλιούπολη να ανεβάσω με τους μαθητές μου ένα μονόπρακτο του Ρώτα, το «Να ζη το Μεσολόγγι», εκλήθην εις απολογίαν, διότι χρησιμοποίησα έργο αριστερού συγγραφέα! Δύσκολες εποχές για εκπαίδευση, διότι έπεσε στα χέρια ηλιθίων, λίγων ευτυχώς, αλλά δυστυχώς σε θέσεις-κλειδιά. Κάποτε σκάρωσα μια κασκαρίκα. Δίδασκα σε ένα ιδιωτικό Λύκειο στην Ηλιούπολη και ζήτησα υπηρεσιακά να επιθεωρηθώ, ώστε να ανέβω μια σκάλα στην υπηρεσιακή μου κατάσταση. Ηρθε ένας Επιθεωρητής και άκουσε τρεις ώρες μαθήματά μου, ένα στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, ένα μάθημα Ψυχολογίας (κεφάλαιο για τη «μνήμη») και Νέα Ελληνικά. Δίδαξα ένα έργο που περιείχε τους στίχους «γιούχα και πάλι γιούχα των πατρίδων». Οταν τελείωσα το μάθημα, ο Επιθεωρητής με οδήγησε στο γραφείο του Διευθυντή και με ειδοποίησε πως θα κάνει δυσμενή έκθεση για αντεθνική στην τάξη προπαγάνδα. Του ζήτησα να κάνει γραπτή την παραπομπή μου και, όταν ετοιμάστηκε ο Διευθυντής να στείλει την υπόθεση στον Γενικό Επιθεωρητή, ζήτησα και σε φωτοτυπία συνόδευσα την παραπομπή μου με το επίδικο κείμενο, που δεν ήταν άλλο από απόσπασμα του έργου του Παλαμά «Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου»! Γέλασε και το παρδαλό κατσίκι και ο αγράμματος εκείνος εκπαιδευτικός της συμφοράς μού παρήγγειλε πως θα με σκοτώσει, όπου με βρει. Ευτυχώς υπάρχουν λίγα τέτοια νούμερα στην εκπαίδευση. Η πλειονότητα είναι σεμνοί, διαβασμένοι, νηφάλιοι και ανοιχτοί σε κάθε νεωτερισμό δάσκαλοι.

Οταν διορίστηκα ως επισκέπτης καθηγητής στη Φιλοσοφική του Αθήνησι στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών και δίδασκα αρχαίο δράμα, αιφνίδια κάποια στιγμή της διδασκαλίας άνοιξε η πόρτα και επέλασε ο Κοσμήτορας της Σχολής (δεν έχει νόημα, νεκρό πλέον, να τον εκθέσω). Κάθισε, άκουσε το μάθημά μου και στο τέλος με κάλεσε στο γραφείο του και μου είπε: «Ξέρετε τι διδάσκω εδώ εγώ;». «Ξέρω», του είπα, «Γλωσσολογία». «Λάθος», μου λέει, «εγώ εδώ διδάσκω “πάλι με χρόνους με καιρούς πάλι δικά μας θα ΄ναι”». Και συμπλήρωσε: «Τι βάρβαρη γλώσσα ομιλείτε σε Ελληνες εφήβους»! Του θύμισα πως το μάθημα που άκουσε ήταν για τον «Ερωτόκριτο» που υπήρχε στο σχολικό εγχειρίδιο και δε γινόταν να τον διδάξω με τη γλώσσα του γλωσσαμύντορα Μυστριώτη.

Εφυγα από την εκπαίδευση, χωρίς να διαπιστώσω τα τελευταία χρόνια του 20ού αιώνα την ύπαρξη τέτοιων δασκάλων με παρωπίδες. Τώρα στα αναγνώσματα υπάρχει Ελύτης, Εγγονόπουλος και Τσιτσάνης! Το σημερινό σημείωμα αφιερώνεται στους συναδέλφους που δίνουν τον αγώνα της γνώσης σε άλλης φύσεως δύσκολους καιρούς.