Η οργή των παρείσακτων

Ενα από τα μεγαλύτερα λάθη που έκανα ποτέ ως δημοσιογράφος ήταν ότι υποτίμησα τον Γκέερτ Βίλντερς, που σήμερα είναι ηγέτης του πλέον δημοφιλούς πολιτικού κόμματος στην Ολλανδία και δυνητικά ο πρώτος ακροδεξιός πρωθυπουργός που έχει δει ποτέ η χώρα.

Του είχα πάρει συνέντευξη το 2005 για το βιβλίο μου «Δολοφονία στο Αμστερνταμ», σχετικά με τη δολοφονία του σκηνοθέτη Τέο βαν Γκοχ από έναν μουσουλμάνο εξτρεμιστή. Το Κόμμα Ελευθερίας (PVV), που ίδρυσε ο Βίλντερς το 2006, δεν υπήρχε ακόμη. Αλλά με ενδιέφεραν οι απόψεις ενός σφοδρού επικριτή του Ισλάμ.

Ειλικρινά, τον έκρινα βαρετό, χωρίς πολιτικό μέλλον, και δεν τον ανέφερα στο βιβλίο μου. Οπως και στους περισσότερους ανθρώπους, μου έκανε εντύπωση η μάλλον περίεργη κόμη του. Γιατί ένας ενήλικος άνδρας και μέλος του κοινοβουλίου να θέλει να βάφει τα ωραία σκούρα μαλλιά του πλατινέ ξανθό; Στην πραγματικότητα, αποδείχθηκε ότι ήταν κάπως πρωτοπόρος σε αυτό το θέμα. Οι μετέπειτα επιτυχίες του Ντόναλντ Τραμπ και του Μπόρις Τζόνσον κατέδειξαν τη σημασία του οπτικού branding, της δημιουργίας μιας ξεχωριστής «εταιρικής» εικόνας. (Ισως το μουστάκι του Χίτλερ ή ακόμη και το χτένισμα του Ναπολέοντα να ήταν ένας προάγγελος.)

Υπάρχει, ωστόσο, και μια άλλη πιθανή ερμηνεία για τα μαλλιά του Βίλντερς. Το 2009, μια ολλανδή ανθρωπολόγος, η Λίζι βαν Λούβεν, υποστήριξε ότι ο Βίλντερς ίσως ήθελε να αποκρύψει τις ευρασιατικές του ρίζες. Η γιαγιά του από την πλευρά της μητέρας του ήταν εν μέρει Ινδονήσια. Οι παππούδες του αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες υπό το βάρος οικονομικών ατασθαλιών.

Η φυλή μπορεί να μην εξηγεί τίποτα. Υπάρχει όμως ένα ιστορικό ακροδεξιών, αντιμουσουλμανικών αισθημάτων μεταξύ των Ευρασιατών στις πρώην Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες.

Οι Ευρασιάτες, ή Indos όπως ονομάζονταν, δεν έγιναν ποτέ πλήρως αποδεκτοί από τους Ινδονήσιους ή τους ολλανδούς αποικιοκράτες αφέντες τους. Γεννιούνταν ως παρείσακτοι – outsiders. Οι πιο μορφωμένοι συχνά λαχταρούσαν να γίνουν insiders. Η αποστροφή προς το Ισλάμ, την πλειοψηφούσα θρησκεία στις Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες, και ο ακραίος ολλανδικός εθνικισμός ήταν συχνά το αποτέλεσμα. Στη διάρκεια της δεκαετίας του 1930, πολλά μέλη του ολλανδικού ναζιστικού κόμματος στην αποικία είχαν ευρασιατική καταγωγή.

Ο Βίλντερς μπορεί να μην είναι φασίστας, αλλά η εμμονή του με την εθνική κυριαρχία, το εθνικό ανήκειν και την πολιτιστική και θρησκευτική καθαρότητα έχει μακρά παράδοση μεταξύ των παρείσακτων. Οι υπερεθνικιστές συχνά αναδύονται από την περιφέρεια – ο Ναπολέων από την Κορσική, ο Στάλιν από τη Γεωργία, ο Χίτλερ από την Αυστρία. Εκείνοι που λαχταρούν να γίνουν insiders συχνά γίνονται αδυσώπητοι εχθροί των ανθρώπων που βρίσκονται μακρύτερα από το κέντρο από τους ίδιους.

Μέχρι σχετικά πρόσφατα, τα υπερεθνικιστικά κόμματα και οι πολιτικοί ήταν περιωριοποιημένοι από τα κυρίαρχα συντηρητικά κόμματα. Αυτή ακριβώς ήταν όμως η γοητεία τους για όλο και περισσότερους δυσαρεστημένους ψηφοφόρους. Από αυτό επωφελήθηκαν οι Brexiteers και ο Τραμπ το 2016, από αυτό επωφελείται σήμερα και ο Βίλντερς.

Τίποτα δεν θα μπορούσε να είχε συμβεί, ωστόσο, χωρίς τον κυνισμό που επέδειξαν τις τελευταίες δεκαετίες τα παραδοσιακά συντηρητικά κόμματα. Φοβούμενα μήπως χάσουν τους ψηφοφόρους τους από την Ακροδεξιά, ενέδωσαν στις προκαταλήψεις της, εναντίον των ξένων «χαραμοφάηδων», της μουσουλμανικής απειλής για τις «ιουδαιοχριστιανικές αξίες», των «woke» αστών ή των «ανθρώπων από το πουθενά». Ως επί το πλείστον όμως επρόκειτο μόνο για ρητορική, και τα συντηρητικά κόμματα απλώς συνέχισαν να εξυπηρετούν τα συμφέροντα των πλουσίων και των μεγάλων επιχειρήσεων. Αυτό τροφοδοτούσε την οργή των ανθρώπων που ένιωθαν ότι τους μεταχειρίζονταν σαν παρείσακτους και ήθελαν έναν παρείσακτο να ανατινάξει την παλιά τάξη πραγμάτων.

Η ειρωνεία αυτής της θλιβερής ιστορίας είναι ότι η Ντιλάν Γεσιλγκιόζ, ο ηγέτις του κεντροδεξιού Λαϊκού Κόμματος (VVD) που επέτρεψε την εκλογική νίκη του PVV στην Ολλανδία, γεννήθηκε στην Αγκυρα από μητέρα Τουρκάλα και πατέρα Κούρδο. Είναι ακριβώς το είδος του ολλανδού πολίτη που ο Βίλντερς έχει ορκιστεί να εξαλείψει.

O Ιαν Μπουρούμα είναι ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός. Ζει και εργάζεται στις ΗΠΑ