Ποιητές παράλληλοι

Αυτές τις ημέρες του Νοεμβρίου πριν από 33 χρόνια έφυγαν την ίδια μέρα από τη ζωή (11/11/1990) δύο μείζονες συνειδήσεις του Ελληνισμού: ο Αλέξης Μινωτής και ο Γιάννης Ρίτσος. Σπάνια η Ιστορία μάς επιφυλάσσει τέτοια γεγονότα που μας βοηθούν να κατανοήσουμε, να εκτιμήσουμε και, γιατί όχι, να κρίνουμε την πνευματική μας ζωή και κληρονομιά.

Είχα τη μεγάλη τύχη να συνδέομαι με αυτές τις δύο κορυφαίες προσωπικότητες, γιατί ως νέος θαυμαστής της τέχνης τους συνομίλησα μαζί τους και κρατώ ως φυλακτό την εμπειρία αυτή. Υπήρξα μαθητής του μεγάλου δασκάλου και σκηνοθέτη Δημήτρη Ροντήρη, ευτύχησα μάλιστα να διδάξω μαζί με τον Ροντήρη και τον μουσουργό Κώστα Κυδωνιάτη, οι τρεις μας, σε μια δραματική σχολή που ιδρύσαμε και άντεξε τρία χρόνια, εξαιτίας των αυστηρών κριτηρίων εισαγωγής και αποκλειστικής, χωρίς άλλες ενασχολήσεις των σπουδαστών, παρακολούθησης, δέκα ώρες την ημέρα εντατικά μαθήματα, θεωρητικά και πρακτικά. Η φοίτηση ήταν δωρεάν και η σχολή στεγαζόταν σε ένα ιδιόκτητο διαμέρισμα του Ροντήρη στα Ιλίσια. Ο Ροντήρης, που έχει αφήσει ως σήμερα τις παρακαταθήκες του μέσω των μαθητών του που τον διαδέχθηκαν στη διδασκαλία της υποκριτικής τέχνης, με σπουδές στη θεατρική παράδοση της Γερμανίας, σπούδασε με συστατικές επιστολές του Φώτου Πολίτη, του οποίου, όταν επέστρεψε στην πατρίδα, υπήρξε βοηθός και συνεργάτης. Ηταν τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1930, όταν ιδρύθηκαν από τον Γεώργιο Παπανδρέου, υπουργό Παιδείας των κυβερνήσεων του Ελευθέριου Βενιζέλου, το Εθνικό Θέατρο (1932) και η Δραματική του Σχολή. Σχολή που χάρισε στο ελληνικό θέατρο τον Χορν, τη Μανωλίδου, την Αρώνη, τον Κωτσόπουλο, τον Χατζίσκο, τον Αλεξανδράκη – για να περιοριστώ σε κάποιες μόνο από τις μεγάλες υποκριτικές προσωπικότητες – και τόσους άλλους μέγιστους πρωταγωνιστές αργότερα.

Ο Αλέξης Μινωτής, ηθοποιός κυρίως του θιάσου της Μαρίκας Κοτοπούλη, ήταν από τους πρώτους που εκλήθησαν και δέχθηκαν να επανδρώσουν το νεότευκτο Εθνικό Θέατρο. Και έλαμψε κάτω από το αυστηρό σκηνοθετικό όραμα και του Πολίτη και του Ροντήρη. Ο Μινωτής είναι ο ηθοποιός που έπαιξε μόνο σε έργα του μεγάλου δραματικού δραματολογίου. Οταν το Εθνικό Θέατρο αναγκαζόταν εκ των πραγμάτων να ανεβάζει και νέα ελληνικά έργα, μέτρια, για να υπηρετήσει τους σκοπούς της ίδρυσής του που ήταν η ανάδειξη έργων ελλήνων δραματουργών, ο Μινωτής θυσίαζε τον μισθό του, αλλά δεν μετείχε σε αυτές τις διανομές. Από έλληνες συγγραφείς έπαιξε μόνο στον «Ιούδα» του Σπύρου Μελά και σε έργα του Γρηγόριου Ξενόπουλου. Εγινε ο απόλυτος ηθοποιός αργότερα του αρχαίου δράματος. Ο μέγας Ροντήρης είναι ο σκηνοθέτης που έβαλε το αρχαίο δράμα στο ρεπερτόριο του Εθνικού Θεάτρου και ο Βεάκης, ο Μινωτής, η Παξινού, ο Νέζερ, ο Κωτσόπουλος, η Αρώνη χάρισαν στην ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου ανεπανάληπτες ερμηνείες.

Στις συνομιλίες μου με τον Μινωτή είχα την ευκαιρία να σχηματίσω μια, νομίζω, ολοκληρωμένη εντύπωση για τις μεθόδους του, τα εργαλεία του και τους σκοπούς των ερμηνειών του. Παρόλο που έχει εφοδιάσει τις νέες γενιές ηθοποιών με έναν τόμο με τις θεωρητικές του απόψεις, είναι ολοφάνερο πως δεν μετέφερε στον τόπο μας τις μεγάλες και ακμαίες παγκόσμιες θεωρίες για τη θεατρική γραφή και ερμηνεία. Ο Μινωτής θεωρητικοποίησε τις σκηνικές του εμπειρίες, δίδαξε τους ερχόμενους φιλόδοξους ηθοποιούς αυστηρούς κανόνες προσέγγισης ενός θεατρικού κειμένου. Ο μέγας δάσκαλός του Δημήτρης Ροντήρης είναι εκείνος που έως σήμερα εφοδιάζει με ασκήσεις την εκφορά του νεοελληνικού λόγου στη θεατρική σκηνή. Ακόμη κυκλοφορούν στις δραματικές σχολές οι ασκήσεις εκφοράς και του πεζού και του ποιητικού νεοελληνικού λόγου των θεατρικών έργων, κυρίως των κλασικών από μετάφραση. Οι μεγάλοι μεταφραστές του Σαίξπηρ, π.χ. ο Κ. Καρθαίος και ο Βασίλης Ρώτας, υπήρξαν στενοί συνεργάτες του Ροντήρη και μετέφραζαν συνήθως έχοντας υπ΄ όψιν τους την ιδιορρυθμία, κυριολεκτικά, των πρωταγωνιστών που θα ερμήνευαν τα μεγάλα κείμενα. Η αξεπέραστη λ.χ. παράσταση του «Αμλετ» του Σαίξπηρ (1937) με μια ανεπανάληπτη διανομή ως τον τελευταίο μικρό ρόλο (τον Νεκροθάφτη ερμήνευε ο σπουδαίος κωμικός Ευάγγελος Μαμίας!) δημιούργησε όρια ερμηνευτικά που ως σήμερα, ύστερα από μια έξοχη σκυταλοδρομία μέσω των γενεών των δασκάλων στις δραματικές σχολές, είναι αξεπέραστα. Ο Ροντήρης, υλοποιώντας στις διδασκαλίες του την άποψή του πως «υποκριτική είναι η μουσική έκφραση των συναισθημάτων», μελέτησε και δίδαξε τις μουσικές αξίες των φωνηέντων και των συμφώνων (χειλικών, οδοντικών κ.τ.λ.), ώστε ο ηθοποιός λειτουργούσε ως μουσικό όργανο. Η αναγωγή της γλώσσας στη μουσική είναι, βέβαια, η θεμελιώδης θεωρία του Νίτσε που εξέφραζε πληθώρα γλωσσολογικών, κοινωνιολογικών και ψυχολογικών απόψεων του τέλους του 19ου αιώνα.

Στο μεγάλο αγγλικό θέατρο του 20ού αιώνα συνυπήρξαν ο Τζον Γκίλγουντ, ο μέγας ηθοποιός, και ο αισθητικά αντίθετός του ρεαλιστής Λόρενς Ολιβιέ. Ο Μινωτής κινήθηκε ανάμεσα στις δύο ακραίες ερμηνευτικές πρακτικές, κυρίως όμως λειτούργησε ως μουσικό όργανο, πράγμα που του επέτρεψε να ερμηνεύσει και κλασικό δραματολόγιο και εξπρεσιονιστικό και ρεαλιστικό και νατουραλιστικό με την ίδια σκηνική ευφράδεια. Ο Τάσος Ρούσσος, ο αείμνηστος φίλος μεταφραστής αρχαίου ελληνικού δράματος, ως προσωπικός ποιητής, βάδισε στα γλωσσικά μονοπάτια του ποιητικού ρεαλισμού.

Ενα ενδιαφέρον θέμα είναι το παράδοξο στην πορεία του Μινωτή. Δεν γνώριζε καθόλου μουσική. Δεν έπαιζε κανένα όργανο και δεν διάβαζε νότες. Οταν κάποτε, συζητώντας μαζί του, του εξέφρασα την απορία μου, μου απάντησε αφοπλιστικά: «Η κρητική γλώσσα, που άκουσα παιδί, αλλά και τα κρητικά έργα, όπως ο “Ερωτόκριτος”, μου δίδαξαν τη μουσική της ελληνικής γλώσσας». Ο «Ερωτόκριτος» είναι, ανάμεσα στα άλλα, και ένα μουσικό έργο που βρήκε και ύψωσε σε αισθητική αξία τον δεκαπεντασύλλαβο, τον ιαμβικό, που είναι σχεδόν η μουσική της καθημερινής μας γλώσσας. Ιάμβους χρησιμοποιούμε στις τυποποιημένες εκφράσεις μας («πονάς;», «τι θες;», «τι κάνεις;», «παιδί μου», «αργά», «καλά», «ξημέρωσε», «βρωμάει και ζέχνει», «σκοτώθηκε», «πεθαίνει», «κοιμάται», «κοιτάει», «μιλά», «γελά»). Ο ίαμβος πέρα από το δημοτικό τραγούδι δοξάστηκε από τον Σολωμό, τον Παλαμά, τον Σεφέρη, τον Ρίτσο, τον Αναγνωστάκη. Είναι, όπως από καιρό δηλώθηκε, ο ρυθμός ο πιο πλησιέστερος στην καθημερινή λαλιά.

Από άλλη πλευρά του λογοτεχνικού λόγου, την ίδια εποχή ακούγεται η φωνή του Γιάννη Ρίτσου. Κι εδώ βρίσκονται τα παράδοξα. Αστός φιλελεύθερος ο Σεφέρης, μαρξιστής ο Ρίτσος. Οταν ο Σεφέρης είναι πρεσβευτής της Ελλάδας στο Λονδίνο, ο Ρίτσος είναι εξόριστος. Το εξόχως ενδιαφέρον είναι πως και οι δύο λειτουργούν με τη γλώσσα και τους ρυθμούς του Μακρυγιάννη, της γλωσσικής μας συνείδησης, αφού ο αρματολός κατόρθωσε το θαύμα να υψώσει την καθημερινή μουσική της γλώσσας σε αξεπέραστο δείγμα γάμου της προφορικής με τη γραπτή γλώσσα.

Ο Σεφέρης ως πολίτης, συχνά εκπρόσωπος της αστικής τάξης, κυκλοφορεί σε τελείως διαφορετικά μονοπάτια της ιστορίας, της ιδεολογίας, της ηθικής και της αισθητικής. Κι όμως, η γλώσσα τους, οι εικόνες τους, ο ρυθμός τους, αλλά και τα κριτήρια ηθικής συμπεριφοράς δεν διαφέρουν. Θα τολμούσα να ισχυριστώ πως και ο Σεφέρης και ο Ρίτσος είναι παιδιά του δεκαπεντασύλλαβου. Και ο δεκαπεντασύλλαβος δεν είναι απλώς μια συνήθης ποιητική ρυθμοποιία, είναι ο σφυγμός της ελληνικής αλληλεγγύης. Δεκαπεντασύλλαβοι είναι τα νανουρίσματα, τα μοιρολόγια, τα τραγούδια του γάμου, της ξενιτιάς, των φαντασιώσεων. Οπως ο Σεφέρης ξεκίνησε με μια εξαίσια σύνθεση σε δεκαπεντασύλλαβο, και ο Ρίτσος με δεκαπεντασύλλαβο κατέγραφε τους καημούς, τις ελπίδες της ελληνικής φτωχογειτονιάς. Ο Σεφέρης, με ρίζες στη Μικρά Ασία και στις παραλίες της Σμύρνης, μεταφέρει τον ήχο του δεκαπεντασύλλαβου που μιμούνταν ο αργαλειός, ο ψαράς και ο εμποράκος στις γειτονιές και οι γριούλες στα σκαλοπάτια της γειτονιάς και οι μανάδες με τα αγόρια φαντάρους στο μέτωπο και τα κορίτσια στην πλύση, στον θέρο, στο αλώνι, στο μάζεμα της ελιάς και στο κάπνισμα της κυψέλης.

Ο δεκαπεντασύλλαβος του Ρίτσου επαναλαμβάνει το μάθημα όπου ο στίχος έχει τομή (ανάσα) στην όγδοη συλλαβή, επαναλαμβάνοντας το σχήμα χωρίς αιφνιδιασμούς, γιατί ο ρυθμός είναι εκείνος που σώζει τα προσχήματα όταν σκοντάφτει η μνήμη. Γίνεται χειροτονισμένος ρυθμός, όπως οι παύσεις του λαϊκού οργανοπαίχτη. Σε μία από τις συναντήσεις μας ο Ρίτσος μού είχε εκφράσει τον ενθουσιασμό του για τις κομπανίες δημοτικών τραγουδιών στα πανηγύρια, ενώ είχε αντιρρήσεις ακόμη και με τις μελοποιήσεις των ποιημάτων του από τον Μίκη Θεοδωράκη. Και αναφερόταν στο σπάσιμο του δεκαπεντασύλλαβου σε άλλες συλλαβές του στίχου (στην τέταρτη και στη δωδέκατη) αντί στην κλασική τομή στην όγδοη. Είχε ενθουσιαστεί με μελοποιήσεις ποιητών του Γιάννη Μαρκόπουλου, διακρίνοντας στη δουλειά του το έξοχο αισθητικό φορτίο της λαϊκής πανηγύρεως.

Είναι έξοχος ο τρόπος που ο Ρίτσος διαβάζει ποιήματά του. Τονίζει τη μουσική του στίχου, χωρίς βέβαια να αλλοιώνει τα νοήματα. Θυμάται κανείς τον τρόπο που έλεγαν στίχους τραγουδιών οι γιαγιάδες μας, προβάλλοντας τη μουσική του στίχου και μην ξεχνώντας πως ακούγαμε τραγούδι και όχι ποίημα, αν θέλει κανείς να αντιληφθεί τη διαφορά.

Αλέξης Μινωτής και Γιάννης Ρίτσος, δύο κύκλοι παράλληλοι μέσα στο ποιητικό πεδίο της ελληνικής γλώσσας.