«Εχω πολλές ακόμη πόρτες που πρέπει να ανοίξω»

Τον συνάντησα όρθιο στον εξωτερικό χώρο του Φίλιον να χαιρετά κάποιους γνωστούς του. Δεν είχε προλάβει να βγάλει το καπέλο του.

Ούτε να πιάσει το γωνιακό τραπεζάκι στο βάθος, εκεί όπου πολλά μεσημέρια Παρασκευής δίνουμε ραντεβού για έναν καφέ. Ετσι κι αλλιώς όμως τούτη η συνάντηση με τον Αλέξη Κυριτσόπουλο θα ήταν διαφορετική. Η κουβέντα μας τώρα δεν θα ήταν από εκείνες χωρίς πρόγραμμα, με αναμνήσεις από το Παρίσι, ανέκδοτα με πρωταγωνιστές τους δύο αγαπημένους του Διονύσηδες, τον Φωτόπουλο και τον Σαββόπουλο, σχόλια για τις πολιτικές εξελίξεις, «καβγάδες» για τα πολλά τσιγάρα και σκίτσα πίσω από τις αποδείξεις. Θα είχε ως αφορμή την αναδρομική του έκθεση, για την οποία πρωτοσυζητήσαμε, στο ίδιο τραπέζι, πριν από περίπου έναν χρόνο, όταν του έγινε η πρόταση από τον επιμελητή εκθέσεων και δράσεων του Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας του Δήμου Αθηναίων, Χριστόφορο Μαρίνο. Κι όσο ο χρόνος μετρά αντίστροφα προς την 9η Δεκεμβρίου, που έχουν οριστεί τα εγκαίνια στη Δημοτική Πινακοθήκη, τόσο εκείνος «παλεύει» καθημερινά πάνω από την κάτοψη για να αποφασίσει πώς θα δαμάσει όλο αυτό το ετερόκλητο υλικό από ακουαρέλες και σκίτσα, εικονογραφήσεις βιβλίων και εξώφυλλα δίσκων, μεταξύ άλλων, που ως τώρα είχε αταξινόμητο μέσα σε συρτάρια.

«Παλαιότερα οι αναδρομικές γίνονταν μετά τον θάνατο του καλλιτέχνη κι έτσι τα όποια προβλήματα τα αντιμετώπιζαν οι κληρονόμοι. Οταν είσαι εν ενεργεία, όπως εγώ που δεν έχω σταματήσει να ζωγραφίζω για μια μελλοντική ατομική έκθεση, έχω έτοιμα δύο βιβλία που θα κυκλοφορήσουν άμεσα κι άλλο ένα που θα βγει τον Μάιο, δεν είναι καθόλου εύκολο να έρχεται και μια αναδρομική που είναι ταυτόσημη με απολογισμό», λέει, ενώ πλέον έχουμε καθίσει μέσα λόγω καιρού, με τη συμφωνία ότι θα γίνονται τα απαραίτητα διαλείμματα για τις αναγκαίες δόσεις νικοτίνης. «Εξαιτίας της αναδρομικής μπαίνεις σε έναν υπαρξιακό λαβύρινθο. Τα βλέπεις ξανά όλα αυτά κι αναρωτιέσαι γιατί γίνανε, αν αξίζουν, για ποιον λόγο ακολούθησες αυτή την πορεία κι όχι την άλλη. Και επειδή δεν είναι ιστορικά ντοκουμέντα για να πούμε ότι αυτό πρέπει να το δείξουμε κι εκείνο όχι, πρέπει να τα διαλέξω τι θα εκτεθεί με βάση την προσωπική μου ιστορία. Υπάρχει μια πολύ ωραία φράση που με βοηθά στην επιλογή των έργων. Και η φράση αυτή είναι “τι μου αρέσει”. Επειδή όμως το “μου αρέσει” δεν θα πει τίποτα, ας πούμε ότι επιλέγω τα έργα που δείχνουν την πορεία μου προς την τέχνη. Δεν ξεκίνησα με το “καλημέρα σας” να ζωγραφίζω. Το πρώτο με το οποίο μετριέται κάποιος όταν ζωγραφίζει είναι η φύση. Τη σχέση αυτή δεν την καταλάβαινα παρά μόνο γελοιογραφικά. Αργησα πάρα πολύ για να καταλάβω τι θα πει βλέπω κάτι και το αντιγράφω. Ξεκίνησα, λοιπόν, με σκίτσα. Μετά ήρθαν οι χρωματιστές γραμμές κι έπειτα οι μεστές επιφάνειες. Είναι μια διαδρομή με σκόρπια μονοπάτια, σταυροδρόμια, παρεκκλίσεις κι αδιέξοδα, με κόμπους, με εμπόδια κι αναβολές».

Τα πρώτα χρόνια

Παίρνει μια ανάσα. Ρίχνει μια ματιά στα τσιγάρα του, αλλά αποφασίζει ότι μπορεί να αντέξει λίγο ακόμη – «ευκαιρία να κάνουμε και οικονομία», σχολιάζει – και πίνει σχεδόν μονορούφι τον φυσικό χυμό πορτοκάλι, ενώ «περιπλανιόμαστε» στα χρόνια της αφετηρίας. Στην πρώτη του και ίσως μοναδική, μέχρι να ταξιδέψει στο Παρίσι το 1966, επαφή με τη ζωγραφική μέσα από τα έργα του Ντεγκά που είχε δει σε ένα βιβλίο της μητέρας του. Στο σοκ που του προκάλεσαν η λάμψη των χρωμάτων στην «Τζαζ» του Ματίς και οι γραμμές του Κλέε. Στο πρώτο έργο της έκθεσης, το σκίτσο ενός φίλου του, που σχεδίασε πριν από ακριβώς 60 χρόνια, το 1963. Στα πρώιμα ασπρόμαυρα και σκληρά κολάζ του και τα έργα με τα τσαλακωμένα μαύρα πρόσωπα, που δημοσίευε στις επιθεωρήσεις τέχνης όπως το «Σήμα», ο «Ζυγός» και η «Επιθεώρηση Τέχνης». Στα χρόνια που δούλευε ως γελοιογράφος στην «Αυγή» και τους «Δρόμους της Ειρήνης». Στη στιγμή που το χρώμα εμφανίζεται στα έργα του αποδίδοντας μια τρυφερότητα. Στο γεγονός ότι μέχρι να φύγει για το Παρίσι ανήκε στην Αριστερά, αλλά από τη στιγμή που άρχισε στη γαλλική πρωτεύουσα να τον ενδιαφέρουν η πατρίδα, η Ορθοδοξία, ο Χατζιδάκις, χάθηκαν τα κοινά σημεία με τον συγκεκριμένο πολιτικό χώρο.

«Η δουλειά μου είναι συγκεκριμένη και δεν έχει σχέση με την πολιτική. Η πολιτική με τη στενή έννοια του όρου δεν με αφορά. Το ότι βρίσκεται σε άνοδο το κίνημα των νεοναζί και εδώ και διεθνώς είναι κάτι που με τρελαίνει. Το ότι δεν έχει ξεκαθαριστεί η αλήθεια για τον Εμφύλιο είναι επίσης ένα θέμα που ενδιαφέρει πάρα πολύ. Η ευθύνη των υπουργών για τα Τέμπη, για τις πλημμύρες και τις πυρκαγιές, με απασχολεί ως είδηση. Θα ήθελα να είναι τα πράγματα ξεκαθαρισμένα και να μη λένε “επειδή κερδίσαμε τις εκλογές δεν συζητάμε το θέμα”. Εχω την εντύπωση ότι στην Ελλάδα, όσον αφορά τα πολιτικά θέματα, έχουμε κοντή μνήμη και ότι χώνουμε πράγματα κάτω από το χαλί. Με πειράζει που δεν ξέρουμε όλη την αλήθεια. Ψηφίζω, χωρίς να σημαίνει ότι είμαι υπέρ του κόμματος που ψηφίζω. Οι επιλογές μου εξαρτώνται κάθε φορά από το τι πρέπει να γίνει τη δεδομένη στιγμή».

Τον χυμό πορτοκαλιού έχει διαδεχθεί ένας διπλός εσπρέσο λούγκο και ενώ η στιγμή για το πρώτο – από τα αρκετά που θα ακολουθήσουν – τσιγάρο έχει φτάσει, μετακινούμαστε στον εξωτερικό χώρο και κατά σύμπτωση καθόμαστε στο τραπέζι που έχει ζωγραφίσει επί τη ευκαιρία της περσινής επετείου των 30 χρόνων λειτουργίας του ιστορικού καφέ. Κι όσο τα τσιγάρα ισορροπούν το ένα μετά το άλλο στα δάχτυλά του, η συζήτηση ρέει με γενναίες δόσεις από το καυστικό χιούμορ του, σύντομες παύσεις και αναφορές σε περιστατικά πρόσφατα ή παλιότερα, σε σκέψεις ή θύμησες, ορισμένες από τις οποίες καταλήγουν σε ένα γέλιο, που αν το ακούσεις, χωρίς να γνωρίζεις την πηγή του, έχεις τη βεβαιότητα ότι ανήκει σε ένα παιδί που απολαμβάνει το αποτέλεσμα της πιο πρόσφατης σκανταλιάς του. Κι όσο μιλάει για τον αγαπημένο του ήρωα, τον Δον Κιχώτη, για το «Παραμύθι με τα χρώματα» και το «Παραμυθάκι για καλοκαίρι και χειμώνα», που μεγάλωσαν κάμποσες γενιές και για τη σχέση του με τον Διονύση Σαββόπουλο (έχουν πορευτεί από το ’65 ως σήμερα νότα προς νότα, πινελιά προς πινελιά για τα εξώφυλλα και όχι μόνο των δίσκων του τραγουδοποιού), με εκείνες τις χαρακτηριστικές, κοφτές, φράσεις του, αισθάνεσαι πως ξεφυλλίζεις ένα παραμύθι του. Ενα από εκείνα με τις γεμάτες χρώμα, λιτές και με χαλαρά περιγράμματα ζωγραφιές του που σε αφήνουν και λίγο να τις ολοκληρώσεις όπως ονειρεύεσαι. Σαν να διαβάζεις μια από τις ιστορίες του γραμμένη με ελάχιστα λόγια, τόσα όσα είναι απαραίτητα για να κεντρίσουν τη φαντασία, αλλά κυρίως να χτυπήσουν ευαίσθητες χορδές και να ξυπνήσουν τρυφερά συναισθήματα, όχι μόνο στους μικρούς αναγνώστες, αλλά και στους ενηλίκους.

«Μοιράζομαι αορίστως»

Ποια είναι εκείνη η αφορμή που τον παρακινεί κάθε φορά να πιάσει τα μολύβια και τα πινέλα του; «Δεν ξέρω. Ζωγραφίζω θα πει μοιράζομαι αυτό που αισθάνομαι με κάποιον αορίστως. Είναι σαν να θες να πεις κάτι σε έναν φίλο σου.

Ο Ασαντούρ Μπαχαριάν (σ.σ.: ζωγράφος και ιδρυτής του καλλιτεχνικού πνευματικού κέντρου «Ωρα») μου έλεγε: “μη λες τι θέλεις να ζωγραφίσεις, διότι δεν θα το ζωγραφίσεις”». Στην επί έξι δεκαετίες διαδρομή του, ωστόσο, ο Αλέξης Κυριτσόπουλος δεν ζωγράφιζε μόνο τρυφερές ιστορίες για ερωτευμένους και παιδιά, δεν αναμετριόταν μόνο με την οικεία μορφή του Μικρού Πρίγκιπα και δεν έφτιαχνε παραμύθια με αφορμή τα ποιήματα του Σεφέρη, του Ρίτσου και του Εγγονόπουλου.

Ενα μεγάλο μέρος της δουλειάς του αφορά σκίτσα και γελοιογραφίες, που αν και σχολίαζαν την πραγματικότητα της εποχής που δημιουργήθηκαν – πριν από περίπου μισό αιώνα –, μοιάζουν τόσο επίκαιρες σαν να είναι σημερινές και ορισμένες εξ αυτών μάλιστα αποτελούν το περιεχόμενο ενός από τα βιβλία που θα κυκλοφορήσουν παράλληλα με την έκθεση. «Θυμάμαι το 1966, όντας αριστερός, όχι οργανωμένος, ένας φίλος μου, επίσης αριστερός και μετέπειτα καθηγητής στην Πάντειο, μου είπε ότι οι εργάτες δεν θα καταλάβαιναν τα σχέδιά μου. Εμένα όμως δεν με ενδιαφέρει να είμαι δάσκαλος του Δημοτικού στην τέχνη μου. Ακούω στην τηλεόραση τον σπίκερ Χατζηνικολάου να λέει “να το πούμε αλλιώς να το καταλάβει ο κόσμος”, να κατεβάσουμε δηλαδή το επίπεδο. Μα το θέμα του πολιτισμού είναι να ανέβει το επίπεδο, όχι να κατέβει. Αν θέλεις να καταλάβεις τον Καρυωτάκη πρέπει να ανέβεις εσύ, όχι να κατέβει ο Καρυωτάκης. Οι καλλιτέχνες σήμερα υπογραμμίζουν το άσχημο. Αν κάποτε με τους Νταντά, τους γερμανούς εξπρεσιονιστές ή τον Βαν Γκογκ η τέχνη ήταν μια κραυγή αγωνίας και απελπισίας, τώρα έχει γίνει απλώς ντεκόρ», λέει και πίνει την τελευταία γουλιά καφέ. «Είμαστε μια κοινωνία έκπτωτη αξιών. Βλέπω τις παλιές ελληνικές ταινίες του ’50 και του ’60 και μιλάνε για φιλότιμο, για τιμιότητα, για φιλία. Ολα αυτά έχουν εκλείψει όπως και ο σεβασμός, η ευγένεια…», συνεχίζει τη σκέψη του.

Μια «αστραπή διαρκείας»

Προτείνω να δοκιμάσουμε ένα γλυκό, καθώς η συζήτηση έχει ξεπεράσει ήδη τις δύο ώρες, και τον ρωτώ αν έχει κάποια πρόταση ως διαχρονικός θαμώνας του καταστήματος, που βρίσκεται ακριβώς απέναντι από το δημοτικό σχολείο όπου φοίτησε, το Πειραματικό του Πανεπιστημίου Αθηνών. «Εδώ ήρθα για πρώτη φορά αφού τελείωσα το Γυμνάσιο, διότι φημιζόταν για το παγωτό Σικάγο», θυμάται. Με συνοπτικές διαδικασίες καταλήγουμε σε δύο νεγράκια και μετά την τονωτική δόση σοκολάτας και μια παρένθεση για την Αθήνα και την πεζοδρόμηση της Πανεπιστημίου που τον θυμώνει ως γέννημα θρέμμα του κέντρου – «Είναι κάτι που με ξεπερνάει. Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου, το Σύνταγμα και η Ομόνοια ανασκολοπίζονται κάθε πέντε χρόνια. Ελεος!» – επιστρέφουμε στο χάος του υλικού που καλείται να βάλει σε τάξη ενόψει της έκθεσης, η οποία συμπίπτει και με τα ογδοηκοστά του γενέθλια. Και με δεδομένο ότι ο τίτλος της θα είναι «Παράλληλα», αναφερόμενος στα πολλά διαφορετικά πεδία που κινείται, αναρωτιέμαι ποια ιδιότητα θεωρεί ως κυρίαρχη της διαδρομής του. «Σκιτσογράφος, διότι σημαίνει ότι δεν είμαι ζωγράφος, προσπαθώ να γίνω. Esquisse στα γαλλικά σημαίνει πρόχειρη σημείωση και οι πρόχειρες σημειώσεις των μεγάλων ζωγράφων είναι πιο ωραίες από το έργο. Η πιο γλυκιά στιγμή είναι εκείνη που συλλαμβάνεις την ιδέα. Είναι μια “αστραπή διαρκείας”. Δεν κάνω προσχέδια. Κάνω σκίτσα και τα εκθέτω. Οσες φορές πήγα να καθαρογράψω ένα έργο το αποτέλεσμα ήταν χάλια. Δεν μεταφερόταν η λάμψη του».

Την ώρα που σβήνει ένα ακόμη τσιγάρο στο γεμάτο πλέον τασάκι κι ενώ έχουμε μιλήσει για τον φόβο του απέναντι στη σκληρότητα των ανθρώπων και το απωθημένο του, που είναι το animation, τον ρωτάω για τα σχέδιά του μετά την αναδρομική. «Εντοπίζω, ανάμεσα στα πράγματα που έχω κάνει όλα αυτά τα χρόνια, δρόμους που έχουν εγκαταλειφθεί στη μέση. Και αυτό είναι τώρα μια πρόκληση. Διαπιστώνω ότι έχω πολλές ακόμη πόρτες που πρέπει να ανοίξω».