«ΤΟ ΛΟΞΟ ΚΑΙ ΤΟ ΚΕΝΤΡΟ»

Σε όλο το εύρος, σε όλη τη σύγχρονη πνευματική (ας συνεχίζουμε να τη χαρακτηρίζουμε έτσι) ζωή, είτε είναι λογοτεχνία, είτε μουσική, είτε χορός, είτε εικαστικές προτάσεις, ακόμη και αρχιτεκτονική (παρότι φαίνεται να αντιστέκεται) υπάρχει ένα μούδιασμα, για να μην το χαρακτηρίσω αδράνεια, αμηχανία, πλήξη. Αν δεν υπήρχε η τηλεόραση που λειτουργεί και εκπέμπει όλο το εικοσιτετράωρο, να καταφεύγει για να καλύψει τις ανάγκες του προγράμματος σε παρελθόντα έργα και σε αναδρομές σε μεγάλες περιόδους όλη της τεράστιας ακμής των παρελθόντων χρόνων σε έργα πάσης κατηγορίας, πάσης ιδεολογίας, πάσης αισθητικής, το τοπίο της σύγχρονης παρουσίας θα ήταν, αν όχι ανύπαρκτο, πάντως αδιάφορο.

Οταν στην αρχαία Αθήνα ξάφνου εμφανίστηκε το θέατρο, μια νέα Τέχνη, ξεκίνησε μια θαυμάσια εποποιία θεμάτων, μορφών, χαρακτήρων, κινήτρων, μεθόδων, λύσεων, προσδοκιών της ανθρώπινης σκέψης και της ηθικής. Η ηθική, όχι ως δόγμα, αλλά ως έρευνα, η τεκμηρίωση όλων των αιτίων που οδηγούν τον άνθρωπο να αντιμετωπίσει τα ήθη, τις συμπεριφορές, την ποικιλία των αντιδράσεων και των μεθόδων άμυνας και επίθεσης στον τρόπο που δρουν καταλυτικά τα ήθη. Οταν ο Κάιν δολοφόνησε, κατά την έξοχη παράδοση, τον αδελφό του Αβελ ξεκίνησε η ηθική. Διότι η πράξη του άνοιξε μια νέα προοπτική στη συμβίωση των ανθρώπων. «Διαφωνούμε»;, «σε εκτελώ»!

Η ελληνική έξοχη ταυτολογία «τα ήθη και τα έθιμα» εξηγεί πώς το έθος, η συνήθεια, η επανάληψη έγινε με τον καιρό, και ανάλογα με τις επιπτώσεις της στον βίο, αξία και κάθε αξία εντάσσεται σε μια αξιολογική κλίμακα, το να παράγω σάλιο είναι μια φυσική αναγκαιότητα, το να φτύνω, όμως, το σάλιο κατά μέτωπο του διαφωνούντος συνανθρώπου από έθος έγινε αξιολογικό ήθος. Το ζωώδες ζευγάρωμα των θηλαστικών έγινε στον άνθρωπο έρωτας, γάμος, από το φυσικό μετακόμισε στο αστικό δίκαιο, από το φυσικό δικαίωμα στο αστικό δικαίωμα. Στο ζωικό βασίλειο ο κόκορας αλλάζει κότες και η κότα αλλάζει επιβήτορα κατά φύσιν, η ανάλογη ανθρώπινη συμπεριφορά χρειάζεται, είτε τον παπά, είτε τον ληξίαρχο, είτε τον δικαστή για να έχει νόημα και ύπαρξη στην κοινωνία των ανθρώπων.

Μια κατά φύσιν ερωτική πράξη χαρακτηρίζεται από το δίκαιο της κοινωνίας ζωώδης, και είναι ύβρις! Την πορεία από το ζωώδες στο θεσμικό την ονομάζουμε πολιτισμό και έχει να κάνει με τη μετάβαση του ζώου άνθρωπος από τη ζούγκλα των μοναχικών όντων στη συνύπαρξη, στη συμβίωση, στο έννομο καθεστώς δικαιωμάτων και υποχρεώσεων. Η πρώτη πράξη επικοινωνίας συντελέστηκε, όταν η κραυγή ενός ζώου βρήκε ανταπόκριση και συντελέστηκε μια πράξη κατανόησης των αναγκών του άλλου και μια χείρα βοηθείας στο πρόβλημά του. Πριν απ’ τη γλώσσα. Η γλώσσα, μετά τις πρώτες επαφές του ζώου που αναζητούσε επικοινωνία ήταν η συνθήκη, η μονιμοποίηση και η νομιμοποίηση της επαφής.

Γι΄αυτό λέμε συχνά πως η γλώσσα είναι θεσμός σχέσης. Ο μονήρης άνθρωπος, το ζώο άνθρωπος που κυκλοφορεί, όπως και ο λύκος και το περιστέρι και το φίδι δεν έχουν ανάγκη (μεγάλη λέξη η ΑΝΑΓΚΗ) από κώδικα επικοινωνίας. Οι δύο πρώτοι άνθρωποι αισθάνθηκαν την ανάγκη να συμβιώσουν (Από φόβο; Από ένστικτο; Από αδιέξοδο;), χρειάστηκε να ονομάσουν το γύρω φαινόμενο καταρχήν και στη συνέχεια τις σχέσεις τους μαζί του.

Οσο κι αν φανεί παράδοξο ή ακατανόητο, τις σχέσεις και τις ιδέες που προηγήθηκαν της κινητοποίησης, τις έφερε στο προσκήνιο του νου η ανάγνωση ενός βιβλίου που έφτασε από τις Εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗ με δύο θεατρικά κείμενα της έξοχης συγγραφέως Μαρίας Λαϊνά. Δεν είναι η πρώτη φορά που μας αιφνιδιάζουν τα γραπτά της Λαϊνά. Εν πρώτοις, είναι μια συγγραφέας που, αφού οικοδόμησε σε γερά θεμέλια το έργο της, μας έδειξε πως πάνω σε γερά θεμέλια είσαι ελεύθερος, αν κατέχεις τα εργαλεία, να υψώσεις τελείως διαφορετικά υλικά. Αλλοι, αφού εγκαινιάσουν με το προσωπικό τους ύφος μια συνταγή γραφής, προχωρούν σε παραλλαγές και παράλληλους δρόμους. Αλλοι, όπως η Λαϊνά, αλλάζουν διάδρομο, συχνά και κατεύθυνση και τολμούν να αλλάξουν και οπτική γωνία.

Η Μαρία Λαϊνά (Μεγάλο Κρατικό Βραβείο Γραμμάτων 2023), ύστερα από 11 ποιητικές συλλογές, ύστερα από την έκδοση το 2009 των θεατρικών της απάντων (11 έργα και διασκευές) και 6 πεζά (μια όντως πλούσια συγκομιδή), μας αιφνιδιάζει άλλη μια φορά με το θεατρικό της δίδυμο «Λοξοί δρόμοι» και «Το Δέντρο». Το πρώτο κείμενο είναι μια έξοχη συγκινητική οδοιπορία μέσα στην παγκόσμια λογοτεχνία. Τα πρόσωπά της, μια γυναίκα και ένας άντρας, χωρίς ιδιότητες, λοξοδρομώντας στις καθημερινές πορείες της κοινωνίας, μεταφέρουν σαν ένα είδος νόμιμης πλέον χρησικτησίας σκέψεις δεκάδων ξένων συγγραφέων. Αλλη μια φορά πιστοποιεί το λεχθέν αυτό του Σεφέρη πως είμαστε παιδιά της ιστορίας και των λέξεων χιλιάδων προλαλησάντων.

Αν ποτέ παιχθεί το έργο της Λαϊνά (και το εύχομαι), δεν χρειάζεται να αναφερθούν οι οφειλές στους άλλους. Ο λόγος των ανθρώπων από την αυγή του πολιτισμού είναι κτήμα όλων των ανθρώπων όπου γης. Από τον Ομηρο ως τη Λαϊνά η σκέψη κυκλοφορεί ελεύθερη!