Η διαχρονική ένταση μεταξύ πολιτικής και τεχνοκρατίας

Στο βιβλίο «Τεχνοκρατία και δημοκρατία στη σύγχρονη διακυβέρνηση» (εκδ. Παπαζήση) διερευνάται πώς συναρθρώνονται οι δύο συνιστώσες της διακυβέρνησης: η πολιτική με την τεχνοκρατική. Με ξεκάθαρο λόγο και σαφή θεωρητική σκευή, ο συγγραφέας βάζει σε τάξη όλες τις σημαντικές νομοθετικές και κανονιστικές αποφάσεις της Ελλάδας των τελευταίων χρόνων, που αφορούν την οργάνωση και λειτουργία του κράτους, και καταφέρνει να σχηματίσει μια ξεκάθαρη εικόνα για τον αναγνώστη. Μια εικόνα που σκιαγραφεί τη διαχρονική σχέση έντασης μεταξύ των δύο συνιστωσών της διακυβέρνησης. Ενταση η οποία απομειώνεται με τη χρήση των κατάλληλων θεσμικών αντίβαρων (check and balances). Τα θεσμικά αντίβαρα δεν ενισχύουν μόνο την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, η οποία βαίνει μειούμενη προϊόντος του χρόνου, αλλά και την αποτελεσματικότητα του κράτους, όπως αποδεικνύει ο Απόστολος Παπατόλιας.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη. Στο πρώτο ο συγγραφέας μας εισάγει στο πλαίσιο εντός του οποίου αναπτύσσεται η συλλογιστική για τον ρόλο της τεχνοκρατίας και της δημοκρατίας στη σύγχρονη διακυβέρνηση. Το πλαίσιο αυτό είναι η οργανωτική βάση της διακυβέρνησης, όπως αυτή καθορίζεται από το Σύνταγμα και τους νόμους. Η διελκυστίνδα μεταξύ πρωθυπουργοκεντρισμού και θεσμικών αντίβαρων δημιουργεί ένα δυναμικό υπόβαθρο που αποτελεί τον σκελετό του συστήματος διακυβέρνησης.

Στο δεύτερο μέρος καταγράφονται οι αξιακές βάσεις της διακυβέρνησης. Εδώ θίγονται ζητήματα που για καιρό παραμένουν άρρητα ή υπόρρητα στην ελληνική δημόσια συζήτηση, που κυριαρχείται από το τοτέμ της αξιοκρατίας, χωρίς μια πειστική σε βάθος επεξεργασία του. Η αλαζονεία της αξιοκρατίας κι ο «ανελέητος προσοντισμός», όπως ευφυώς έχει περιγράψει την κατάσταση ο Michael Sandel στο «Η τυραννία της αξίας», επιτελούν στις σύγχρονες κοινωνίες μια ιδιαίτερα κρίσιμη νομιμοποιητική – ιδεολογική λειτουργία. Οι άνθρωποι έχουν πάντα «καλούς λόγους» να πιστεύουν ότι αξίζουν τη θέση τους στην κοινωνία, αποδίδοντας στον εαυτό τους τα αίτια της επιτυχίας ή της αποτυχίας τους. Η προσέγγιση αυτή, όμως, συσκοτίζει το πρόβλημα των ανισοτήτων και απομακρύνει τη διακυβέρνηση από το «κοινό καλό».

Στο τρίτο μέρος ο συγγραφέας αναπτύσσει τις νέες μορφές διακυβέρνησης, όπως αυτές σχηματοποιήθηκαν μετά την πανδημία, που ανέδειξε την αναγκαιότητα νέων μορφών κρατικού παρεμβατισμού. Αν μέχρι την έλευση της πανδημίας η διαμάχη αφορούσε τον βαθμό του κρατικού παρεμβατισμού για λόγους πρόνοιας και αναδιανομής, πλέον έχει αναδυθεί μια πραγματικότητα που επιτάσσει έναν νέο κρατικό παρεμβατισμό. Αυτός αφορά την εκ των προτέρων μέριμνα για την ασφάλεια έναντι κάθε είδους διακινδύνευσης. Στην εποχή της αβεβαιότητας και της διακινδύνευσης, όμως, επικρατεί ένας οπαδικός βολονταρισμός, ακόμα και μεταξύ ακαδημαϊκών κι επιστημόνων, για τα θέματα που αφορούν την οργάνωση του κράτους και τη λειτουργική του διάδραση με την αγορά και την κοινωνία. Ο βολονταρισμός αυτός θα μπορούσε να εξισορροπηθεί, αν υπήρχε μια εθνική στρατηγική για τον ρόλο του κράτους στη σύγχρονη διακυβέρνηση, αλλά δεν υπάρχει. Η κατάσταση αυτή οδηγεί σε πειραματισμούς χωρίς σχέδιο και σε αντιφατικές δράσεις χωρίς συνοχή (π.χ. κρατικοποίηση προβληματικών εταιρειών, με ταυτόχρονη ιδιωτικοποίηση κρίσιμων κλάδων αποκλειστικής κρατικής παρέμβασης μέχρι πρότινος).

Στο τέταρτο μέρος ο Παπατόλιας ανατέμνει την εξέλιξη της διακυβέρνησης, η οποία, από το αρχικό πλουραλιστικό πρόταγμα που τη διαφοροποιεί από την κυβέρνηση, έχει φτάσει σήμερα, την εποχή της διακινδύνευσης, να περιλαμβάνει και τη διάσταση της τεκμηρίωσης και της επιτελικότητας ως αναγκαία προϋπόθεση ευημερίας και ανάπτυξης.

Μέσα από αυτή τη διαδρομή ο συγγραφέας εντάσσει με μαεστρία τη σημασία της ευθύνης: ναι, ο πολιτικός είναι αυτός που κρατάει τα ηνία της διακυβέρνησης και γι’ αυτό η πολιτική είναι πάντα παρούσα σε αυτήν. Αν όμως ο πολιτικός αντιλαμβάνεται το βάρος της ευθύνης που φέρει, δεν μπορεί να αγνοήσει την τεκμηρίωση και την επιστήμη, ειδικά όταν αυτή επισημαίνει ενδεχόμενους κινδύνους. Σε περιόδους κρίσης, το πρωτείο της πολιτικής δείχνει να υποχωρεί υπέρ της τεχνοκρατίας, όχι τόσο γιατί από εκεί προσδοκάται η λύση στο εκάστοτε πρόβλημα, αλλά κυρίως γιατί είναι ανθρώπινη ανάγκη, σε αυτές τις περιόδους, να οχυρωθεί ο καθένας πίσω από «μία και μοναδική» αλήθεια, η οποία νομιμοποιείται να υπάρχει ως τέτοια, μόνο εφόσον είναι η επιστημονική αλήθεια. Οι πολιτικοί, τότε, δρώντας πολιτικά, αντιλαμβάνονται την ανθρώπινη αυτή ανάγκη και προτάσσουν την τεχνοκρατία έναντι της πολιτικής.

Ο Παπατόλιας δεν αφήνει τίποτα ανεκμετάλλευτο. Εντάσσει στη φαρέτρα των επιχειρημάτων του το ΑΣΕΠ (και το πώς εξελίχθηκε από τότε που το ίδρυσε ο Α. Πεπονής), τον τρόπο επιλογής προϊσταμένων στη Δημόσια Διοίκηση, τον νόμο για το επιτελικό κράτος, τον πιο πρόσφατο ελλειμματικό νόμο για την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και το σύστημα οργάνωσης της πολιτικής προστασίας. Και μέσα από αυτή τη μεγάλη ερευνητική και βιβλιογραφική διαδρομή αναδεικνύει τα εγγενή όρια της τεχνοκρατίας. Αναζητά και προτείνει μια νέα, πιο λειτουργική σχέση μεταξύ των δύο συνιστωσών της διακυβέρνησης: της πολιτικής και της τεκμηρίωσης.

Η Εφη Στεφοπούλου είναι εμπειρογνώμονας Δημόσιας Διοίκησης, γραμματέας του Τομέα Δημόσιας Διοίκησης στο ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Αλλαγής