Δίκαιοι, άδικοι και ασύμμετροι πόλεμοι

Το σχήμα αυτό ανήκει στον Μάικλ Γουόλτσερ, γνωστό από το βιβλίο του «Δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ιωλκός). Θα μπορούσε άνετα να αφορά τον σημερινό πόλεμο. Αλλά διατυπώθηκε το 2002. Ο πρώτος πόλεμος, έγραψε τότε ο αμερικανός φιλόσοφος και συγγραφέας, είναι άδικος, ενώ ο δεύτερος θα μπορούσε να γίνει χωρίς τη χρήση βίας. Το βέβαιο πάντως είναι ότι για να κερδηθεί ο δεύτερος, πρέπει να χαθεί ο πρώτος. Τι γίνεται όμως – αναρωτήθηκε – με τους ισραηλινούς πολέμους; Πότε ο δίκαιος πόλεμος για την υπεράσπιση της ύπαρξης του Ισραήλ μετατρέπεται σε έναν άδικο πόλεμο για την εξόντωση των αντιπάλων του; Με άλλα λόγια, στις πόσες εκατοντάδες νεκρά παιδιά αρχίζει να γέρνει η ζυγαριά προς την άλλη μεριά;

Πράγματι, αν προσθέσει κανείς στον πρώτο πόλεμο τις φρικαλεότητες της 7ης Οκτωβρίου και αντικαταστήσει τα εκατοντάδες νεκρά παιδιά με χιλιάδες, οι ίδιες παρατηρήσεις και τα ίδια ερωτήματα θα μπορούσε να διατυπωθούν και σήμερα.

Η θεωρία των δίκαιων και άδικων πολέμων, βέβαια, δεν είναι του Γουόλτσερ. Οπως επισημαίνει ο Φίλιπ Κόλινς στους Times, ένας από τους πρώτους που ασχολήθηκε μ’ αυτήν ήταν ο Θωμάς Ακινάτης, ο οποίος στο βιβλίο του «Σύνοψη θεολογίας» (1265 – 1273) παρέχει έναν κατάλογο στόχων που θα μπορούσε να παρατεθούν και σήμερα: εκδίκηση για κάποιο κακό, τιμωρία μιας άπιστης χώρας, επιστροφή κάποιου πράγματος που έχει παρανόμως κατασχεθεί. Τέσσερις αιώνες αργότερα, στο βιβλίο του «Περί του Δικαίου του Πολέμου και της Ειρήνης» (1625), ο ολλανδός πολιτικός, διπλωμάτης και νομικός Ούγκο Γκρότιους προσθέτει άλλη μια διάσταση με βάση την οποία θα πρέπει να αξιολογείται ένας πόλεμος: πόσο πιθανό είναι ο στόχος του να επιτευχθεί και να ακολουθήσει ένα καλύτερο αύριο.

Ο Μάικλ Γουόλτσερ είναι σήμερα 88 ετών. Και όπως συμβαίνει με όλους τους πολέμους των τελευταίων δεκαετιών, τον ρώτησαν και πάλι αν αυτό που παρακολουθούμε στο Ισραήλ και τη Γάζα είναι δίκαιο ή άδικο. «Ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας είναι πάντα δίκαιος», απάντησε στην El Pais. «Η σκόπιμη δολοφονία αθώων αμάχων για κάποιον πολιτικό στόχο είναι πάντα άδικη και οι απαντήσεις σε αυτή την τρομοκρατία είναι δικαιολογημένες. Το ερώτημα είναι αν η απάντηση του Ισραήλ είναι αναλογική, όπως απαιτούν οι κανόνες του πολέμου. Ενας αμερικανός συνταγματάρχης που πολεμούσε στο Αφγανιστάν είπε το 2010: “Oσο περισσότερους αμάχους σκοτώνουμε, τόσο πιο σίγουρο είναι ότι θα χάσουμε τον πόλεμο”. Αυτό είναι το δίλημμα σε έναν ασύμμετρο πόλεμο ανάμεσα σε έναν στρατό υψηλής τεχνολογίας και ένα αντάρτικο κίνημα χαμηλής τεχνολογίας. Πώς αντιδράς σε μια βροχή πυραύλων κατά του εδάφους σου από την αυλή ενός σχολείου; Πόσο προσεκτικός είσαι; Μήπως, αν πρόκειται για σχολείο, απαντάς τη νύχτα; Μόνο αυτό μπορείς, να είσαι προσεκτικός. Και πιστεύω ότι οι Ισραηλινοί υπήρξαν άλλες φορές πολύ προσεκτικοί και άλλες όχι».

Και ο κανόνας που λέει ότι δεν μπορείς να επιτίθεσαι σε αμάχους; Δύο εκατομμύρια κάτοικοι της Γάζας δεν αποτελούν αυτή τη στιγμή δυνάμει στόχους; «Ναι, αυτό είναι πολύ σημαντικό. Πρώτα απ’ όλα, τίποτα δεν δικαιολογεί μια πολιορκία. Γιατί αυτοί που υποφέρουν είναι οι άμαχοι. Και αυτό είναι πολιτικά ευεργετικό για τη Χαμάς».

Αυτό που πρέπει να καταλάβει ο κόσμος, τονίζει ο ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πρίνστον, είναι πως το Ισραήλ από τη μια πλευρά είναι πολύ ισχυρό κι από την άλλη εξαιρετικά ευάλωτο. Αν η Χεζμπολάχ άρχιζε να το βομβαρδίζει από βορρά και η Χαμάς από νότο, περισσότερη από τη μισή έκταση του Ισραήλ θα γινόταν ακατοίκητη. Εχει βέβαια ατομικά όπλα. Αλλά σε τι θα του χρησίμευαν; «Εξού και η Αριστερά, στην οποία ανήκω, υποστηρίζει τη λύση των δύο κρατών, με την ελπίδα της αποχώρησης των Ισραηλινών από τη Δυτική Οχθη…».

Ο Γουόλτσερ δεν έχει ψευδαισθήσεις: η προοπτική αυτή απομακρύνεται όλο και περισσότερο. Ο ίδιος πάντως συμμετέχει σε κάποιες ομάδες στην Αμερική που υποστηρίζουν μια παραλλαγή αυτής της ιδέας, μια μορφή ομοσπονδίας ή συνομοσπονδίας. «Ισως οι προτάσεις αυτές να είναι πιο ρεαλιστικές από τη λύση των δύο κρατών. Είμαι σίγουρος ότι στον βασιλιά της Ιορδανίας δεν θα άρεσε, αλλά μια συνομοσπονδία του Ισραήλ, της Παλαιστίνης και της Ιορδανίας, που θα συνεργάζονταν σε οικολογικά ζητήματα και θέματα ασφαλείας, θα ήταν μια υπέροχη λύση».

Είναι αλήθεια πως μια τέτοια ιδέα μόνο ένας αριστερός κάποιας ηλικίας, και δη Αμερικανός, θα μπορούσε να διατυπώσει. Και μακάρι σε άλλα είκοσι χρόνια να είναι εν ζωή ο άνθρωπος, και εν πνευματική διαυγεία, για να διαπιστώσει αν το όνειρό του έγινε πραγματικότητα.

Γιάσερ Αραφάτ (1929 – 2004)

Ενας μοιραίος άνθρωπος

Από άλλους λατρεύτηκε, από άλλους μισήθηκε. Οι περισσότεροι πάντως θεωρούν τον πρώην ηγέτη της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης μοιραίο άνθρωπο των Παλαιστινίων. Οταν απέρριψε το 2000 στο Καμπ Ντέιβιντ την πρόταση του Μπιλ Κλίντον για ένα αποστρατιωτικοποιημένο παλαιστινιακό κράτος στο 92% της Δυτικής Οχθης και το 100% της Γάζας, με πρωτεύουσα την ανατολική Ιερουσαλήμ, κυριαρχία κατά το ήμισυ επί της Παλιάς Πόλης και δικαίωμα των προσφύγων να επιστρέψουν, ο τότε αμερικανός πρόεδρος τού είπε ότι οδηγεί τον λαό του και την περιοχή στην καταστροφή. «Είσαι ένας σπουδαίος άνθρωπος», του είπε παρά ταύτα ο Αραφάτ όταν του τηλεφώνησε τρεις ημέρες πριν παραιτηθεί από την ηγεσία της ΟΑΠ για να τον αποχαιρετήσει. «Είμαι μια κολοσσιαία αποτυχία», απάντησε ο Κλίντον. «Και φταις εσύ γι’ αυτό».