Ο πολιτισμός ως επένδυση, όχι ως κόστος

Το αφήγημα κρατάει επί δεκαετίες: λέμε «πολιτισμός» και εννοούμε μια βαριά βιομηχανία που ανά πάσα στιγμή μπορεί να διασώσει την πληγωμένη αυτοπεποίθησή μας, τo brand name, ακόμη και το ΑΕΠ της χώρας. «Σε τούτα δω τα μάρμαρα» αντικατοπτρίζεται το κλέος του παρελθόντος και οι προοπτικές του μέλλοντος. Εστω, όμως, ότι έχουμε «βαριά βιομηχανία», η οποία μπορεί να λειτουργήσει με φουλ τις μηχανές, αν είναι καλολαδωμένη. Πώς ορίζεται με όρους μετρήσιμους και βιώσιμους; Την αντιμετωπίζουμε όντως ως βιομηχανία – με όρους δηλαδή οικονομικού αντικρίσματος – ή μήπως είναι ένα άβατο ιερό με τους θεράποντές του «πιο ίσους από τους άλλους»; Από ποιο σημείο κι έπειτα ξεκινούν οι ευκαιρίες για την πολιτιστική εξωστρέφεια και έως πού φτάνει η συντεχνιακή νοοτροπία, για την οποία η ανάπτυξη είναι μια λέξη ταμπού;

Σε πολλά από αυτά τα ερωτήματα – και δεκάδες άλλα – απαντάει η νεότερη έρευνα της διαΝΕΟσις με τίτλο «Ο Πολιτισμός στην Ελλάδα – πώς μπορεί ο πολιτιστικός τομέας να γίνει φορέας βιώσιμης ανάπτυξης και πηγή κοινωνικής αξίας» (τα υπόλοιπα ερωτήματα χρεώστε τα στην αυθαιρεσία του πολιτιστικού συντάκτη). Πρόκειται για το προϊόν συνεργασίας επί έναν χρόνο 7 ερευνητών (Γεράσιμος Γιαννόπουλος, Ολγα Κολοκυθά, Ευάγγελος Κυριακίδης, Αντιγόνη Παπαγεωργίου, Πρόδρομος Τσιαβός, Σοφία Χανδακά και Χρήστος Καρράς, υπεύθυνος έργου) ώστε να αποτυπωθούν οι όψεις ενός πολυπαραγοντικού φαινομένου με τις διαχρονικές παθογένειες, τις αντιφάσεις, τις ευκαιρίες και τη δυναμική του. Οι οκτώ βασικοί άξονες που αναλύονται είναι: η χρηματοδότηση, οι περιφερειακές ανισότητες και η τοπική ανάπτυξη, η πολιτιστική κληρονομιά και η χειροτεχνία, ο ψηφιακός μετασχηματισμός και οι νέες ρυθμιστικές δυναμικές, τα θέματα εργασιακής και ασφαλιστικής μεταρρύθμισης, η πολιτιστική διπλωματία, εξωστρέφεια και δικτύωση, η συμπερίληψη και η συμμετοχή, η βιωσιμότητα και κλιματική κρίση. Παράλληλα, 13 άνθρωποι του πολιτισμού, από το θέατρο έως την περφόρμανς, απάντησαν σε δομημένα ερωτηματολόγια – σε συντονισμό του Δημήτρη Τρίκα – συμβάλλοντας με ψηφίδες στο μεγάλο παζλ. Αν είναι αρκετή μια πρόγευση, ανάμεσα σε άλλα που προτείνουν για την έλλειψη μακροχρόνιας στρατηγικής  ανήκει η σύσταση ενός Συμβουλίου Πολιτισμού και Τεχνών από καλλιτέχνες και ανθρώπους του πνεύματος με πενταετή θητεία.

Μπροστά σε μια έρευνα 356 σελίδων μόνο αποσπασματικά μπορεί κανείς να αποτυπώσει τις όψεις του φαινομένου. Να σταχυολογήσει, δηλαδή, ορισμένα σημεία τα οποία επανέρχονται στον δημόσιο διάλογο. Εχει ενδιαφέρον, για παράδειγμα, η αναφορά στις δωρεές χρηματικών ποσών από φυσικά πρόσωπα προς κοινωφελή ιδρύματα, οι οποίες υπόκεινται σε μείωση 40% και μόνο στο ποσό του ετήσιου φόρου εισοδήματος του φυσικού προσώπου. Οπως τονίζεται: «Η Ελλάδα πλέον καταλέγεται μεταξύ των κρατών όπου η φορολογική μεταχείριση του δωρητή είναι από τις ευνοϊκότερες διεθνώς. Από τις χώρες του ΟΟΣΑ… μόνο δύο χώρες εμφανίζονται να έχουν καλύτερα κίνητρα: ο Καναδάς με έκπτωση ποσού επί του φόρου που δύναται να ανέλθει στο 75% του ετήσιου εισοδήματος και η Νέα Ζηλανδία με ποσοστό 100%». Ας δούμε, όμως, μια αντίστροφη πρακτική που αφορά την περίφημη Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη, όπως περιγράφεται στην έρευνα (σελ. 62): «Αν μία ελληνική τσιμεντοβιομηχανία επιθυμεί να χρηματοδοτήσει ένα πρόγραμμα αγοράς νέων έργων τέχνης από το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, αυτό δεν εμπίπτει στην έννοια της Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης (σ.σ.: άρα δεν εκπίπτει φορολογικά), ενώ αν η ίδια τσιμεντοβιομηχανία αποφασίσει να χρηματοδοτήσει το ίδιο μουσείο προκειμένου να οργανωθεί μία έκθεση ζωγραφικής με έργα των εργαζομένων της αυτό εμπίπτει, και άρα εκπίπτει από τα ακαθάριστα έσοδα του δωρητή!».

ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ. Εστω, λοιπόν, ότι θέλουμε η βαριά βιομηχανία μας να αποκτήσει διεθνή ανταγωνιστικότητα. Θα πρέπει πρωτίστως να ξεπεράσουμε το έλλειμμα της Ελλάδας στο πολιτιστικό ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. «Με μια μετριοπαθή εκτίμηση, η Ελλάδα εισάγει ετησίως 181 εκατομμύρια ευρώ πολιτιστικών προϊόντων και εξάγει ετησίως μόνο 110 εκατομμύρια (Αυδίκος κ.ά., 2016). Ωστόσο, τα ελληνικά μουσεία, τα οποία παρουσιάζουν μόνο ένα μικρό ποσοστό των συλλογών τους (σ.σ.: κατά την παρουσίαση της έρευνας ο εκ των συγγραφέων Γ. Γιαννόπουλος έδωσε το παράδειγμα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, όπου εκτίθεται το 7%), με τα υπόλοιπα αντικείμενα να βρίσκονται σε αποθήκες, δεν μπορούν να δανείσουν σε μουσεία της αλλοδαπής έναντι αμοιβής [το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο δεν επιτρέπει τον δανεισμό έναντι ανταλλάγματος στο πλαίσιο της «μη εμπορευματοποίησης» του πολιτισμού]. Δηλαδή δεν μπορούν να εκμεταλλευτούν τις συλλογές τους ώστε να ενισχυθούν οικονομικά με τα δικά τους μέσα». Στα χρηματοδοτικά εργαλεία που θα μπορούσαν να δώσουν λύσεις συγκαταλέγεται ένα που και μόνο στο άκουσμα της λέξης οι αντιδράσεις προδιαγράφονται πολεμικές: είναι η δημιουργία επενδυτικών εργαλείων (funds) με στοιχεία ενεργητικού τους τα αγαθά των Πολιτιστικών και Δημιουργικών Τομέων. Ακολουθεί η χρηματοδότηση μετοχικού κεφαλαίου νεοφυών εταιρειών με τη συνεργασία ιδιωτών επενδυτών (Ευρωπαϊκό Ταμείο Επενδύσεων) και το παράδειγμα του Κέντρου Οπτικοακουστικών Μέσων και Επικοινωνίας (ΕΚΟΜΕ), που χρησιμοποιεί το cash rebate.

Οι αναφορές στην υποχρηματοδότηση του πολιτισμού (με δεδομένη τη δεκαετία της οικονομικής κρίσης και την πανδημία), τις περιφερειακές ανισότητες και την πλημμελή σύνδεση με την εκπαιδευτική διαδικασία μοιάζουν μάλλον αναμενόμενες. Αναδεικνύονται, ωστόσο, και ορισμένα σημαντικά «πεδία προτεραιότητας», τουλάχιστον όπως περιγράφονται στο Ετήσιο Σχέδιο Δράσης 2022 του υπουργείου Πολιτισμού: μεταρρύθμιση του εργασιακού και ασφαλιστικού πλαισίου της πολιτιστικής οικονομίας, ψηφιακός μετασχηματισμός των υπηρεσιών του υπουργείου και των εποπτευόμενων φορέων, επαναπροσδιορισμός και ενίσχυση των παραδοσιακών χειροτεχνιών, δέσμη έργων για τα δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία.

Ειδική αναφορά γίνεται για το Μητρώο Καλλιτεχνών. Σύμφωνα με τους συντάκτες της διαΝΕΟσις, «έδωσε ορατότητα σε μια σειρά από εργασιακά και ασφαλιστικά κενά». Ως θετική αναφέρεται, εξάλλου, η μέριμνα για την ελληνική χειροτεχνία: «Ηταν πολύ κατάλληλη η στιγμή (Σεπτέμβριος 2022) που το ΥΠΠΟΑ σε συνεργασία με το υπουργείο Ανάπτυξης ανέλαβαν μια διυπουργική πρωτοβουλία… Το πρόγραμμα στοχεύει στην ενίσχυση των τοπικών κοινωνιών μέσα από ένα βιώσιμο και ήπιο αναπτυξιακό μοντέλο προστιθέμενης αξίας, που συνδυάζει φυσικές πρώτες ύλες, παραδοσιακές τεχνικές και σύγχρονο design, και στην ανάπτυξη μιας νέας γενιάς χειροτεχνών».

Οι άνθρωποι του πολιτισμού, οι διαμορφωτές πολιτιστικής πολιτικής και, προφανώς, η πολιτική ηγεσία διαθέτουν πλέον μία έρευνα αναφοράς, που μπορεί να συμβάλει στον δημόσιο διάλογο – δεν είναι πάντοτε αυτονόητος – με όλες τις εντάσεις και συγκρούσεις που αυτός συνεπάγεται. Με πολλές από τις επισημάνσεις θα ταυτιστούν οι βασικοί αποδέκτες: οι ίδιοι οι πολίτες που επενδύουν έτσι κι αλλιώς στον πολιτισμό καταβάλλοντας το αντίστοιχο κόστος. Με άλλες θα πρέπει να αποδεχθούν ότι για κάθε μελλοντική επένδυση αντιστοιχεί το προβλεπόμενο κόστος.

Αδυναμίες και ευκαιρίες

Σε ένα φαινόμενο πολυπαραγοντικό όπως ο πολιτιστικός τομέας οι γενικεύσεις, η απαξίωση και οι εξωραϊσμοί θολώνουν την εικόνα. Στο τελευταίο τμήμα της έρευνας, λοιπόν, υποδεικνύονται ορισμένα «δυνατά σημεία» τα οποία οφείλουν να λάβουν υπόψη τους οι διαμορφωτές πολιτικής. Εδώ συγκαταλέγονται, για παράδειγμα: η «δυνατή σχέση της ελληνικής κοινωνίας με τις πολιτιστικές παραδόσεις, οι οποίες δημιουργούν μια διευρυμένη εμπειρία συμμετοχής», τα σημάδια βελτίωσης που δείχνει η – χαμηλή σε κάθε περίπτωση – επισκεψιμότητα στους χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς, η ενίσχυση της θέσης του σύγχρονου πολιτισμού στη στρατηγική του υπουργείου Πολιτισμού.

Τα αδύναμα σημεία ταυτίζονται με διαχρονικές παθογένειες: ασυνέχεια των πολιτικών, κατακερματισμός του πλαισίου διαμόρφωσης στρατηγικής για τον πολιτισμό, νομοθετικό και φορολογικό πλαίσιο που δεν βοηθάει την ενίσχυση του τομέα, έντονη ανισότητα μεταξύ κέντρου και περιφέρειας. Το δομικό στοιχείο που επισημαίνεται στα συμπεράσματα είναι προφανώς ο χαμηλός κρατικός προϋπολογισμός για τον πολιτισμό. Ο τακτικός για το 2022 ήταν 337.553.000, και αυξήθηκε σε 339.969.000 το 2023 (λίγο πάνω από το 0,05% του συνολικού κρατικού). Στις επενδύσεις, ωστόσο, περιλαμβάνονται σημαντικά κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας – 50.000.000 ευρώ το 2022 και 88.594.000 το 2023 –, τα οποία βεβαίως εγγράφονται στα έσοδα του κράτους.

Επισημαίνεται, επίσης, το «μεγάλο κενό στις δεξιότητες και στη γνώση», ειδικά σε περιφερειακό και δημοτικό επίπεδο. Στο πεδίο αυτό θα απαιτούνταν μια συγκροτημένη προσπάθεια βελτίωσης «μέσω ενός Παρατηρητηρίου Πολιτισμού».

Την ίδια στιγμή, η έρευνα δεν παύει να υποδεικνύει τις ευκαιρίες που μπορούν να γίνουν εφαλτήριο δράσεων. Εκτός άλλων:

n η θέση της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ενωση, που παρέχει ευκαιρίες συγχρηματοδότησης

n το σύγχρονο πολιτικό «ρεύμα», το οποίο σε διεθνές επίπεδο θέτει τον πολιτισμό στο κέντρο της κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης

n η γεωγραφική θέση της Ελλάδας (μεταξύ Βαλκανίων και Μέσης Ανατολής), που παρέχει ευκαιρίες διασύνδεσης με πολιτιστικούς φορείς,

n ο σημαντικός αριθμός επισκεπτών, όπως και το ισχυρό brand της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, εφόσον βεβαίως ληφθούν υπόψη η υποβάθμιση του περιβάλλοντος λόγω του πλήθους των επισκεπτών και η επανάπαυση λόγω της «ευκολίας» εκμετάλλευσης της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Προτάσεις πολιτικής

Παρατίθενται ενδεικτικά ορισμένες από τις προτάσεις στο τελευταίο μέρος της έρευνας, που αφορούν την εκμετάλλευση πόρων και τη διεύρυνση των πηγών χρηματοδότησης:

1.
Κατάργηση του 0,5% φόρου κληρονομιάς/δωρεάς στις δωρεές υπέρ κοινωφελών οργανισμών.

2.
Προγράμματα για την εκπαίδευση των στελεχών των Περιφερειών και των Δήμων για τις σύγχρονες πολιτικές.

3.
Ενεργοποίηση πρωτοβουλιών, όπως το παλαιότερο πολιτιστικό δίκτυο πόλεων, που θα συνδέουν μια περιοχή με ένα σχετικό τομέα του σύγχρονου πολιτισμού, και συνεργασία τοπικών φορέων.

4.
Σε μέρες και ώρες αιχμής πρέπει να μελετηθεί η δημιουργία αυξημένου εισιτηρίου.

5.
Ο θεσμός των εκθέσεων που ταξιδεύουν δημιουργώντας έσοδα. Εκθέσεις όχι με το μοντέλο που έχει επικρατήσει μέχρι τώρα, αλλά μικρότερες, που πληρώνουν οι αποδέκτες και που ταξιδεύουν σε παραπάνω από ένα μέρη για καιρό με σαφή ανταλλάγματα για τα μουσεία που αποστέλλουν.

6.
Χαρτογράφηση και ανάδειξη της grassroots και της ανεπίσημης κουλτούρας. Η δραστηριότητα μικρών, τοπικών και ανεπίσημων φορέων αποτελεί κεφάλαιο της σύγχρονης πολιτιστικής παραγωγής, το οποίο είναι ακατάγραφο, σε πολλές περιπτώσεις ηθελημένα.

7.
Υποχρεωτικότητα για τους εποπτευόμενους φορείς του υπουργείου Πολιτισμού να διενεργήσουν έλεγχο του αποτυπώματός τους σε αέρια θερμοκηπίου, να συντάξουν επιχειρησιακό σχέδιο μείωσής τους και ετήσιο έλεγχο προόδου, προκειμένου να έχουν πρόσβαση στις χρηματοδοτήσεις.

Στο λήμμα των περιφερειακών ανισοτήτων και στη διάθεση στατιστικών στοιχείων συνεισέφερε ο Βασίλης Αυδίκος, ενώ σε εκείνα για τη χρηματοδότηση και τα κίνητρα η Δέσποινα Μουρούτη. Το λήμμα και οι προτάσεις για τη χειροτεχνία είχαν ανατεθεί στην αείμνηστη Δέσποινα Γερουλάνου. H διαΝΕΟσις και ο Σύλλογος «Οι Φίλοι Της Μουσικής» διοργανώνουν στις 18/10 εκδήλωση με τίτλο «Πολιτισμός: Το μεγάλο ανταγωνιστικό μας πλεονέκτημα» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, με αφορμή τα 70 χρόνια παρουσίας του Συλλόγου και τη δημοσίευση της έρευνας. Είσοδος ελεύθερη με δελτία προτεραιότητας: https://www.megaron.gr/event/politismos-to-megalo-antagonistiko-mas-pleonektima/