Η αρχιτεκτονική μιας αμφίβολης πρωτοπορίας

Νέες αρχιτεκτονικές προτάσεις κυρίως στον χώρο της κατοικίας, που χαρακτηρίζονται από δημοσιογράφους πρωτοποριακές ή φουτουριστικές, πραγματοποιούνται στην Ελλάδα και προβάλλονται τον τελευταίο καιρό στα μέσα ευρείας κυκλοφορίας, προκαλώντας άλλοτε τον θαυμασμό των αναγνωστών, άλλοτε την απορία ή την αμηχανία. Ενίοτε μάλιστα χρησιμοποιούνται και πρωτόγνωροι τίτλοι στα έργα, που σχετίζονται ακόμη και με το ζωικό βασίλειο, όπως «πεταλούδα» ή «φάλαινα», αποκαλύπτοντας άλλου είδους μορφολογικές επιρροές. Τα έργα προβάλλονται με εντυπωσιακές εικόνες και δημοσιογραφικά επαινετικά σχόλια, αλλά σπάνια πραγματοποιείται ουσιαστική κριτική, όπως παλαιότερα γινόταν μέσα από ειδικευμένα έντυπα (βλ. «Αρχιτεκτονικά Θέματα»). Το ερώτημα λοιπόν είναι αν πρόκειται για μια εν δυνάμει νέα τάση αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα ή για κάποια πυροτεχνήματα περιορισμένης διάρκειας, ή αν αποτελούν παράδοξες εικαστικές αναζητήσεις.

Ανέκαθεν, οι υψηλές εισοδηματικές τάξεις επιλέγουν τους κατάλληλους αρχιτέκτονες και τους ζητούν να σχεδιάσουν όσο γίνεται πιο εντυπωσιακές, προχωρημένες ή προκλητικές λύσεις ανάλογα με το πολιτισμικό τους επίπεδο. Ετσι προωθείται και εξελίσσεται η αρχιτεκτονική, αναπτύσσονται νέες τάσεις, που άλλοτε εδραιώνονται και άλλοτε ξεπερνιούνται αφήνοντας δυσάρεστα ίχνη. Κτίρια που από εντυπωσιακά καταλήγουν αδιάφορα, όπως εκείνα τα ψευτο-νεοκλασικίζοντα που κυριάρχησαν την περίοδο του μεταμοντέρνου.

ΑΝΤΟΧΗ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ. Στην Ελλάδα ήδη από την περίοδο του Μεσοπολέμου η εμφάνιση των κτιρίων του μοντερνισμού με τα καμπύλα μπαλκόνια, τα έρκερ, το αρτιφισιέλ στις όψεις και τις υψηλού επιπέδου οικοδομικές λεπτομέρειες προκάλεσαν συζητήσεις, σε έναν τόπο όπου κυριαρχούσε ο γραφικός νεοκλασικισμός. Καθιερώθηκαν όμως και αντέχουν στον χρόνο. Οπως και η μεταπολεμική αρχιτεκτονική, που πραγματοποίησαν σημαντικοί έλληνες αρχιτέκτονες με μοντερνιστικές χειρονομίες, όχι μόνο στον χώρο της κατοικίας αλλά και στα δημόσια κτίρια. Ο Νίκος Βαλσαμάκης και ο Τάκης Ζενέτος τάραξαν τα νερά με τις πρωτοποριακές τους απόψεις, αλλά οι προτάσεις τους δεν υπήρξαν ακραίες και προκλητικές και εξακολουθούν να θεωρούνται πρωτοποριακές. Σχεδίασαν κτίρια ακροβατώντας με τον στατικό φορέα, εξαντλώντας μορφολογικά τις δυνατότητες του μπετόν, με καθαρότητα στην κατασκευή και στην άρθρωση των υλικών χωρίς ψευδοεπενδύσεις, σημαντικά κριτήρια για την αντοχή και την ποιότητα ενός έργου. Ενας καλοδουλεμένος σκελετός από μπετόν, που αποδίδει και την τελική μορφή του κτιρίου, συγκροτεί μια γλυπτική σύνθεση και είναι το ζητούμενο για την ποιότητα και την αντοχή του στον χρόνο. Σήμερα, κάποια από τα σύγχρονα έργα διαμορφώνουν την τελική τολμηρή μορφή τους σκηνογραφικά, με σκελετό από μπετόν και πρόσθετες επενδύσεις από τσιμεντοσανίδα ή ινοσανίδα σε μεταλλικό σκελετό για την υλοποίηση των δύσκολων καμπύλων μορφών. Πρόκειται για κατασκευαστικές κοστοβόρες ακρότητες αμφιβόλου αντοχής που προφανώς απαιτούν τακτική συντήρηση μέσα στον χρόνο.

Είναι γεγονός ότι αυτόν τον καιρό οι παλαιότεροι αρχιτέκτονες προβληματίζονται με τις νέες αυτές προτάσεις και αντιδρούν μια και είναι προσηλωμένοι σε έναν μοντερνισμό, εδώ και πολλές δεκαετίες. Εδώ τώρα έχουμε νέους αρχιτέκτονες και φιλόδοξους πελάτες. Και είναι γεγονός ότι κάποιοι νεότεροι αρχιτέκτονες, που ξεχωρίζουν με τις ακραίες επιλογές τους, έχουν κάνει σπουδές και έχουν διδάξει σε σημαντικά πανεπιστήμια του εξωτερικού, έχουν εργαστεί σε ξένα γραφεία, έχουν κατακτήσει βραβεία και είναι προφανές ότι έχουν μια διαφορετική προσέγγιση για την ελληνική πραγματικότητα, στο πλαίσιο μιας πλέον παγκοσμιοποιημένης προχωρημένης αρχιτεκτονικής, που προβάλλουν διάσημοι starchitects. Είναι κατά κάποιον τρόπο απελευθερωμένοι από την επικρατούσα και σε ένα βαθμόν ηθική άποψη για την αρχιτεκτονική, του Αρη Κωνσταντινίδη, που επί δεκαετίες και στο πλαίσιο του ελληνικού ορθολογιστικού μοντερνισμού καλλιεργείται επίμονα και στις σχολές αρχιτεκτονικής. Οι νέοι αρχιτέκτονες παρακολουθούν και σαφώς επηρεάζονται από τους αρχιτεκτονικούς χειρισμούς του Frank Ghery ή τις εξπρεσιονιστικές χειρονομίες της Zaha Hadid, που άνοιξε δρόμους εκμεταλλευόμενη στο έπακρο τη σύγχρονη τεχνολογία τόσο για τον σχεδιασμό όσο και για την κατασκευή.

ΟΛΑ ΑΛΛΑΖΟΥΝ. Τολμούν λοιπόν να εντάξουν στον γνωστό και συμβατικό αστικό ιστό της πόλης ή στο ελληνικό τοπίο κατασκευές που ξεχωρίζουν, διαφοροποιούνται και προκαλούν, δημιουργώντας παράξενα τοπόσημα που αιφνιδιάζουν. Αναμφίβολα η απομάκρυνση από το οικείο, το γνώριμο, το ασφαλές βάζει ερωτήματα και αμφιβολίες, έστω και αν διαφαίνεται μια ποιητική ή εικαστική διάσταση. Μην ξεχνάμε όμως ότι ζούμε σε μια νέα εποχή, που σχεδιάζονται σπίτια στη Σελήνη, με βασικό πλάνο της NASA να κατασκευαστούν επί τόπου με 3D εκτυπωτές. Ολα αλλάζουν. Ολα θα εξαρτηθούν από τη διάρκεια και την αποδοχή μέσα στον χρόνο, αλλά και από την αντοχή της κατασκευής, στον βαθμό που οι παράδοξες φόρμες με σύνθετες κατασκευές είναι ευάλωτες, όπως σε κάποια έργα του Καλατράβα.

Πρόκειται για μια εν δυνάμει αναδυόμενη τάση, που ο χρόνος θα δείξει αν θα επικρατήσει και θα εδραιωθεί ως πρωτοπορία ή θα αφήσει απλώς ίχνη μιας ματαιοδοξίας.