Ο φεμινισμός της τσέπης

Η ισότητα φαίνεται στην τσέπη. Το ποσό που χωράει η τσέπη ενός ρούχου υποδηλώνει την οικονομική, αγοραστική δύναμη του/της κατόχου. Αλλά και από αισθητική προσέγγιση η παρουσία ή απουσία αυτής της υφασμάτινης λεπτομέρειας στην ιστορία του ενδύματος δίνει στοιχεία ανάγνωσης για τον κοινωνικό ρόλο των γυναικών.

Η Χάνα Κάρσον, συγγραφέας του βιβλίου «Pockets: An Intimate History of How We Keep Things Close» και λέκτορας στην Ιστορία της Ενδυμασίας στη Rhode Island School of Design, παρακολουθεί με επιμέλεια πώς η απόκτηση τσέπης ήταν μια τελετή μετάβασης στον δυτικό πολιτισμό για τα αγόρια. Αλλά όχι στον ίδιο βαθμό και για τα κορίτσια. Ερευνά το ερώτημα «Γιατί τα ανδρικά ρούχα είναι γεμάτα από ενσωματωμένες, ραμμένες τσέπες, ενώ τα γυναικεία έχουν τόσες λίγες;», αφού πρώτα ανατρέξει στο παρελθόν της ευρωπαϊκής ένδυσης και της αμερικανικής ιστορίας.

Ο ΓΟΥΟΛΤ ΓΟΥΙΤΜΑΝ. Στην Αμερική του 18ου αιώνα, επισημαίνει η Κάρλσον, το σώμα και η σχέση του με τις τσέπες θα υπογραμμίσει μέχρι και κοινωνική ρήξη. Η έκδοση του βιβλίου του Γουόλτ Γουίτμαν «Φύλλα Χλόης», το 1855, συνέβη σε μια εποχή που οι σοβαροί συγγραφείς προτιμούσαν να απεικονίζουν τον εαυτό τους με κομψά ρούχα, άψογη στάση και έναν αέρα σοβαρής ανεμελιάς. Ωστόσο το εξώφυλλο του ποιητικού βιβλίου του Γουίτμαν περιείχε ένα πορτρέτο του συγγραφέα που πολλοί βρήκαν προκλητικό. «Αντί να στέκεται όρθιος, ο Γουίτμαν γέρνει το καπέλο, το φρύδι και τους γοφούς του, αφήνοντας το βάρος του να πέφτει άνισα» γράφει η Κάρλσον. Φοράει ένα απλό παντελόνι από καμβά και ένα πουκάμισο με γιακά. Το ένα χέρι βρίσκεται στην τσέπη του. Ενας κριτικός κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος και το βιβλίο του ήταν και τα δύο «τραχιά, άξεστα, χυδαία».  Για την Κάρλσον η γλώσσα του σώματος του Γουίτμαν είναι μια στάση «ένδοξης εχθρότητας». Το να μη δείχνει κανείς τα χέρια του, υποστηρίζει, θα μπορούσε να διαβαστεί ως κλείσιμο του εαυτού του από τον άλλον, υποδηλώνοντας μια στάση «συναισθηματικής αποστασιοποίησης». Φαίνεται κανείς πολύ ψύχραιμος για να νοιάζεται, πολύ αυτοκυριαρχούμενος για να μπει στον κόπο να απλώσει το χέρι του.

Η συγγραφέας επιχειρεί μια ανθρωπολογία της τσέπης για να παρουσιάσει τη σημασία της λεπτομέρειας του ρούχου. Η τσέπη, άλλοτε ως κρύπτη, θήκη ή φάκελος, αποθηκεύει, φυλάσσει, κρύβει, ταξινομεί. Μια σειρά από κρυφές θήκες δίνουν αίσθηση αυτάρκειας. «Οι δόλιοι άνδρες και οι 20 τσέπες τους δεν είναι αρκετές για τα ψέματά τους» σκέφτεται η Μόλι Μπλουμ στον τελευταίο μονόλογο του «Οδυσσέα». Η ευκολία που προσφέρουν, για τους περισσότερους από εμάς, υποστηρίζεται από ένα πλήθος μικροαντικειμένων προσωπικής φροντίδας. Η Εμιλι Ντίκινσον ήταν από τις λίγες που διαφώνησε επιτυχώς με τη μοδίστρα της για να αποκτήσει χώρο στα ρούχα της για μολύβι και χαρτί. «Είχε ένα δικό της δωμάτιο – και μια αξιόπιστη τσέπη» γράφει η συγγραφέας του «Pockets». Επίσης η τσέπη μπορεί να παρέχει πρακτική ή συναισθηματική βοήθεια εν κινήσει. Ετσι στην Αγγλία του δέκατου ένατου αιώνα οι ράφτες τοποθετούσαν παλιές μισές δεκάρες στις τσέπες του καινούργιου κοστουμιού ενός άνδρα για καλή τύχη. Ο Τόμας Τζέφερσον ήταν γνωστό ότι κουβαλούσε στις τσέπες του ένα θερμόμετρο, μια τοπογραφική πυξίδα, ένα επίπεδο, όργανα γραφής, μια μίνι υδρόγειο σφαίρα και ένα σημειωματάριο.

Η εμφάνισή τους στα γυναικεία ρούχα όμως καθυστέρησε, αφού συνδέθηκε με πρώιμες φεμινιστικές διεκδικήσεις. Στην Αγγλία του 1790, σε ένα πουγκί που τυλιγόταν συνήθως στον καρπό χωρούσαν λίγα περισσότερα από μερικά νομίσματα, αντανακλώντας το γεγονός ότι οι γυναίκες απαγορευόταν να κατέχουν πολλά πράγματα εκείνη την εποχή. Οι άνδρες είχαν τσέπες επειδή ασχολούνταν με σημαντικές εργασίες, ενώ οι γυναίκες αποθαρρύνονταν όχι μόνο από το να εργάζονται αλλά και από το να επιθυμούν να ράβουν τσέπες στα ρούχα τους.

ΨΗΦΟΣ ΚΑΙ ΤΣΕΠΕΣ. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, οι σουφραζέτες συνέδεσαν τη δράση τους για το δικαίωμα ψήφου απαιτώντας επίσης να φοράνε κοστούμι. «Πολλές τσέπες στο κοστούμι σουφραζέτας» διακήρυξε ένας τίτλος στους «New York Times» του 1910. Στα τέλη της δεκαετίας του ’30, η Diana Vreeland, διευθύντρια μόδας στο «Harper’s Bazaar», αφιέρωσε ένα τεύχος του περιοδικού δείχνοντας «τι μπορείς να κάνεις με τσέπες», επειδή είχε κουραστεί από τις τσάντες και ήθελε να ενθαρρύνει τους σχεδιαστές να πειραματιστούν με τσέπες που θα μπορούσαν να είναι ταυτόχρονα λειτουργικές και «μάλλον κομψές». Σε απάντηση, η Claire McCardell σχεδίασε το φόρεμα «pop over», μια κομψή, μοντέρνα εκδοχή του πρόχειρου φορέματος για το σπίτι, το οποίο διέθετε μια μεγάλη πλαϊνή τσέπη. Και στη δεκαετία του ’50 η σχεδιάστρια Bonnie Cashin κατοχύρωσε με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας την τσέπη-τσάντα χωρίς χέρια, η οποία έγινε χαρακτηριστικό γνώρισμα στα παλτό και τις φούστες της.

Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν χιλιάδες γυναίκες προσφέρθηκαν εθελοντικά στο γυναικείο βοηθητικό σώμα στρατού, τους δόθηκαν στολές που δεν είχαν τις τσέπες των ανδρών συναδέλφων τους. Από τις φούστες τους έλειπαν εντελώς, ενώ, όπως εξηγεί η Carlson, «οι τσέπες στο στήθος στα γυναικεία παλτά κρίθηκαν ακατάλληλες, καθώς θα ανέτρεπαν τη λεπτή ισορροπία μεταξύ της σωστής στρατιωτικής εμφάνισης και της θηλυκότητας».

Στη δεκαετία του ’90 ο ιάπωνας σχεδιαστής και καλλιτέχνης Kosuke Tsumura έβλεπε το μέλλον στα «σακάκια επιβίωσης» που διέθεταν σαράντα τέσσερις τσέπες ικανές να μετατρέψουν το έτοιμο για καταστροφές ένδυμα σε φορητό καταφύγιο. «Σε ένα μέλλον στο οποίο η αγώγιμη κλωστή μπορεί να υφανθεί στο μανίκι κάποιου και να προγραμματιστεί να ανοίγει κλειδωμένες πόρτες, καταργώντας την ανάγκη για κλειδιά, θα εξακολουθούμε να χρειαζόμαστε τσέπες;» αναρωτιέται η Κάρλσον.

info

Το εξώφυλλο του βιβλίου της Χάνα Κάρσον «Pockets: An Intimate History of How We Keep Things Close» (εκδ. Algonquin Books)