Χρειάζεται λαός για ναυπάρξει επανάσταση

Αν είχαν νικήσει οι φοιτητές, γράφει ο σερβοαμερικανός οικονομολόγος Μπράνκο Μιλάνοβιτς στο blog του, θα είχαν γίνει εκείνοι η νέα κόκκινη μπουρζουαζία. Αλλωστε οι άνθρωποι εναντίον των οποίων διαδήλωναν είχαν ξεσηκωθεί κι εκείνοι τρεις δεκαετίες νωρίτερα εναντίον του τότε ταξικού συστήματος της Ευρώπης, για να πάρουν στη συνέχεια τη θέση του. Η αλήθεια είναι βέβαια ότι η «κόκκινη μπουρζουαζία» της Γιουγκοσλαβίας είχε μια ιδιαιτερότητα, καθώς ήταν αυτοδημιούργητη (ήλθε μόνη της δηλαδή στην εξουσία) και διακρινόταν από μια υπερηφάνεια τόσο για την αδέσμευτη πολιτική της Γιουγκοσλαβίας όσο και για τον δυσανάλογα μεγάλο ρόλο που έπαιζε στην παγκόσμια πολιτική σκηνή. Τελικά διασπάστηκε, καθώς κάθε εθνότητα έκρινε ότι θα ήλεγχε καλύτερα μια ομοιογενή, έστω και μικρότερη, χώρα. (Προηγήθηκε βέβαια η προσπάθεια του αρχηγού της σερβικής εθνότητας, κάποιου Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, να επιβάλει τη θέλησή του διά της βίας).

Την ίδια χρονιά έγιναν λαϊκές εξεγέρσεις στην Ευρώπη, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Ιαπωνία, στην Αλγερία, στην Τουρκία, στη Λατινική Αμερική και σε πολλές αφρικανικές χώρες, με κάποια κοινά χαρακτηριστικά: αντιιμπεριαλισμός (με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη βιετναμική αντίσταση), αντικαπιταλισμός, απόρριψη του αυταρχισμού. Το υπόστρωμά τους ήταν τριπλό, λέει στη «Libération» η γαλλίδα ιστορικός Λουντιβίν Μπαντινί: κριτικό πνεύμα, λαϊκή κυριαρχία, δημοκρατία.

Η Μπαντινί, που διδάσκει σύγχρονη ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Νορμανδίας, συνυπογράφει ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε προχθές στη Γαλλία και εξερευνά τις πηγές των λαϊκών εξεγέρσεων σε όλο τον κόσμο, από το 1789 μέχρι σήμερα. Λέγεται «Μια παγκόσμια ιστορία των επαναστάσεων» και μεταξύ των άλλων συγγραφέων του είναι η ελληνίδα ιστορικός Ευγενία Παλιεράκη, επίκουρη καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο του Cergy-Pontoise, που έχει συμμετάσχει στο παρελθόν και στη συλλογική δουλειά «Επαναστάσεις: Οταν οι Λαοί Γράφουν Ιστορία» (εκδ. Διόπτρα, 2018).

Για να υπάρξει επανάσταση, λέει η Μπαντινί, πρέπει πρώτα να υπάρχει λαός που έχει επίγνωση της ικανότητάς του να δράσει. Νόμιμος εκπρόσωπός του, με βάση τη μαρξιστική θεωρία, είναι η εργατική τάξη, αλλά το «προλεταριάτο» μπορεί να αγκαλιάσει κι άλλες κατηγορίες: στις μεγάλες ασιατικές επαναστάσεις, για παράδειγμα, ο αγροτικός κόσμος έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο. Τρία κριτήρια απαιτούνται για να μιλάμε για επανάσταση: ανατροπή της εξουσίας, απόπειρα αλλαγής των θεσμών και ανάληψη δράσης από τον δήμο για έναν ευρύ μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων (ιδιοκτησία, παραγωγή, κατανομή του πλούτου). Είναι φανερό ότι ο Μάης του ’68 και οι άλλες εξεγέρσεις εκείνης της χρονιάς δεν πληρούν αυτά τα κριτήρια, περιελήφθησαν όμως στο βιβλίο επειδή επέτρεψαν σε διάφορες κατηγορίες του πληθυσμού να συγκλίνουν.

Υπάρχει ένα ακόμη χαρακτηριστικό των επαναστάσεων: τα ρήγματα στον κατασταλτικό μηχανισμό, είτε πρόκειται για τον στρατό είτε για την αστυνομία. Αυτό λείπει προς το παρόν στο Ιράν, εξού και το αδιέξοδο των διαδηλωτών. Γενικότερα, όμως, βλέπουμε τα τελευταία 30 χρόνια σε όλο τον κόσμο λιγότερο βίαια κινήματα αμφισβήτησης, κάτι που εξηγείται χωρίς αμφιβολία από την τελειοποίηση των κρατικών δυνάμεων καταστολής: ο αριθμός των πολιτικών κρατουμένων στην Αλγερία, στην Μπουρκίνα Φάσο, στο Σουδάν, στη Συρία, είναι τρομακτικός…

Το κράτος είναι πάντα ο βασικός «εχθρός» των επαναστατών; «Ο παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός δεν σταματά να παρακάμπτει τα κράτη και τους νόμους τους, εξακολουθεί όμως να τα έχει ανάγκη», απαντά ο Μπορίς Γκομπίλ, ένας άλλος από τους συγγραφείς του βιβλίου. «Τα κράτη ικανοποιούν τις ανάγκες του κεφαλαίου με τη δημόσια πολιτική τους και τη διατήρηση της τάξης. Η ανάληψη της κρατικής εξουσίας παραμένει έτσι το βασικό επαναστατικό ζήτημα, δεν μπορούμε όμως να το ξεχωρίσουμε εντελώς από αυτό που συμβαίνει σήμερα: τις εσωτερικές διαμάχες που μπορούν να διαβρώσουν την υπάρχουσα τάξη».

Σύμφωνα με τον Γκομπίλ, που διδάσκει πολιτικές επιστήμες στη Λυών, «οι οικολογικές κρίσεις θα αποτελέσουν έναν καθοριστικό παράγοντα σε πολλές επαναστάσεις. Αυτό συνέβη άλλωστε και στο παρελθόν: πολλές λαϊκές εξεγέρσεις που κατέληξαν σε επαναστάσεις γεννήθηκαν από την έλλειψη τροφίμων ή την αύξηση των τιμών τους λόγω ξηρασίας, φυσικών καταστροφών ή κερδοσκοπίας. Η οικολογία θα θέσει όμως καινούργια ζητήματα και στους επαναστάτες: στο παρελθόν, οι επαναστάσεις πολύ συχνά διαιώνιζαν την εκμετάλλευση της φύσης. Επρεπε να λυθούν γρήγορα προβλήματα εφοδιασμού και παραγωγής, οπότε κανείς δεν σκεπτόταν την προστασία των οικοσυστημάτων. Αυτό δεν είναι πλέον σήμερα δυνατό».