Γυναίκες στον Ιψεν

Το ιδεολογικό περιεχόμενο ενός κειμένου, και του θεατρικού βεβαίως, περιέχει και αναλύει και αξιοποιεί και κρίνει τις ιδέες, τους θεσμούς, τις αξίες της εποχής που αναφέρονται στις συγκρούσεις και τις πράξεις και τα σχέδια βίου των ηρώων του. Π.χ., στον «Ιούλιο Καίσαρα» του Σαίξπηρ τα ελατήρια των πράξεων και οι όροι της ηθικής που ανιχνεύονται δεν είναι, παρά μόνο εξωτερικά γνωρίσματα της ρωμαϊκής εποχής. Κυριαρχούν τα ηθικά προτάγματα, η παιδεία και τα ιδεολογικά πρόσημα της εποχής που ζει ο συγγραφέας. Ο Οιδίπους του Σοφοκλή ανοίγει και συζητά ηθικά ερωτήματα της κλασικής Αθήνας, ενώ ο μύθος του έργου αναφέρεται στην προϊστορία και το απώτατο παρελθόν πριν από τη δημοκρατία.

Ο ευρωπαϊκός Βορράς οργάνωσε και θεσμοθέτησε ανθρώπινες σχέσεις και παιδευτικές αρετές, αλλά και κοινωνικές παρεκκλίσεις, π.χ. στη γυναικεία κατάσταση πολύ πριν η γυναίκα εισέλθει στο πεδίο των πολιτικών θεσμών. Είναι ενδεικτικό, έγραφα παλιότερα, πως στη δραματουργία του Νότου της Ευρώπης κυριαρχεί η μορφή της γυναίκας, μητέρας, συζύγου, ερωμένης, ενώ στον Βορρά, τουλάχιστον στη σκηνική δράση, αναλύονται και ερμηνεύονται ο ρόλος, οι πράξεις, τα ηθικά προτάγματα των ανδρών, με τις γυναίκες να διεκδικούν, τολμώντας να μετάσχουν στις κοινωνικές, ιδεολογικές και θεσμικές δομές. Η μορφή του πατέρα κυριαρχεί καταλυτικά στο πεδίο και η γυναίκα διεκδικεί, διακινδυνεύοντας να αντιπαραταχθεί και να ανταγωνισθεί τους ανδρικούς θεσμούς.

Ο Ιψεν είναι, με το σύνολο των αριστουργημάτων του, ο συγγραφέας που έστρεψε τη δραματουργία προς τον ρόλο των γυναικών, πέρα από τα «ρομαντικά» σύνδρομα της μητέρας και της νύφης. Δεν είναι βέβαια αυθαίρετη αυτή η ιδιαίτερη θέση της γυναίκας της Νορβηγίας. Λ.χ, μετέχει στην καθημερινή εποποιία της οικογενειακής πόλης με τα φυσικά, τα ιδεολογικά, τα ηθικά προβλήματα της κοινωνίας, ακόμη και της στενά επαρχιακής. Στην Ελλάδα, μάλιστα, και σε εποχές μετά την απελευθέρωση από την τουρκική δεσποτεία ο ρόλος της μητέρας συνέχισε για πολλά χρόνια που φτάνουν και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο να κυριαρχείται από την ιερή μορφή της μητρικής παρουσίας.

Οταν ο Ιψεν έγραφε για το κοινό του θεάτρου, δηλαδή του δημοκρατικού ακροατηρίου, πέρα από ταξικά χαρακώματα, τα έργα του, με κυρίαρχες τις μορφές του πατέρα, στην Ελλάδα θεωρείται τόλμη η παρουσία ηρωίδων, όπως η Τρισεύγενη του Παλαμά και οι έξοχες ηρωίδες του Ξενόπουλου. Μένω στο θέατρο, διότι είναι λαϊκό είδος και απευθύνεται σε σύνθετα, ταξικά ακροατήρια και θεατές.

Ο δάσκαλός μου στα θεατρικά πράγματα Γιάννης Σιδέρης πρώιμα έγραψε ένα έξοχο δοκίμιο για την εισβολή και επικράτηση του Ιψεν στην Ελλάδα. Ολα τα έργα του Ιψεν παίχθηκαν στην Ελλάδα και μερικά έκαναν πρεμιέρα μια βδομάδα μετά την ευρωπαϊκή πρώτη τους παράσταση. Θα ήταν ενδιαφέρον να ανατρέξουμε στον Τύπο της εποχής, τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα που ο Ιψεν κυριαρχούσε και στις ελληνικές σκηνές, προερχόμενος από την επικράτησή του στην Ευρώπη από τις γερμανικές παραστάσεις. Ο τρόπος που ο Ιψεν, αναλύοντας τα κοινωνικά δεδομένα της Βόρειας Ευρώπης, χαρτογράφησε τον ψυχισμό της γυναίκας στη νέα εποχή που άνοιξαν οι δρόμοι λόγω των νέων οικονομικών συνθηκών για τη γυναικεία παρουσία, ακόμη και στη βαριά βιομηχανική εργασία. Η κεντρική παρουσία της γυναίκας σε ένα θεατρικό κείμενο ξεκινάει ήδη από τους αρχαίους τραγικούς ποιητές. Από την Κλυταιμνήστρα σε μια εποχή που η γυναίκα ήταν ακόμη φυλακισμένη στη γονική, και αργότερα στη συζυγική φυλακή, οι ποιητές εισέβαλαν με τόλμη στις συνθήκες του βίου τους και σε εποχή δημοκρατικών θεσμών ανέλυσαν τις συνθήκες της γυναικείας δουλείας και τις απόπειρες τολμηρών γυναικών να σπάσουν τα δεσμά και να προτείνουν μια γυναικεία ματιά και έναν γυναικείο στοχασμό πάνω στην ανθρώπινη κατάσταση.

Ο Ιψεν ήταν σύγχρονος πολίτης με τους τολμηρούς πολιτικούς του Βορρά που ανέδειξαν μια άλλη κρυμμένη και σχεδόν απαγορευμένη γυναικεία, κοινωνική παρουσία. Η μητέρα, η Κυρία Αλβινγκ, στους «Βρυκόλακες» είναι ένας αποκαλυπτικός ψυχισμός, ακόμη και για τον βορειοευρωπαίο θεατή. Η μητέρα της παράδοσης Βορρά και Νότου, η θυσιαστική, η παραδοσιακή, η υποταγμένη στην αρσενική πατρική, συζυγική, αδελφική δεσποτεία, σπάζει τα δεσμά της και φτάνει σε πράξεις αδιανόητες για την ιστορία της γυναίκας, και στην παγκόσμια συνείδηση. Πιστός πολίτης, ποιος συγγραφέας, ποιος θρησκευτικός ποιμένας θα μπορούσε να συλλάβει το ηθικό σθένος, την τόλμη της ηρωίδας των «Βρυκολάκων» να λυτρώσει, δίνοντάς του δηλητήριο, το παιδί της από την άνοια. Μια ριζική ανατροπή στην καθημερινή εικόνα: στη ζωή, αλλά και στην τέχνη μιας μάνας που υπηρετεί με καρτερία τη μοίρα του παιδιού της, χτυπημένο από ανίατη ασθένεια.

Ο Ιψεν συνοδοιπόρησε με τους μεγάλους γιατρούς της εποχής του, κυρίως όταν η επιστήμη θεμελίωσε και ερμήνευσε την κληρονομικότητα, έφερε στο δημόσιο χώρο των συζητήσεων, τη σκηνή, το μέγα θέμα της αντιμετώπισης μιας κληρονομικής ανίατης ασθένειας και το δικαίωμα των ανθρώπων να καθορίζουν τη μοίρα των αρρώστων πέρα από θρησκευτικά προτάγματα. Αντιλαμβάνεται κανείς το τόλμημα. Οταν στην κοινή συνείδηση μια μάνα, κυρίως, αφοσιώνεται και συμπάσχει και παρίσταται καθημερινά στην ανίατη ασθένεια του παιδιού της, να αποφασίζει να το λυτρώσει από το μαρτύριο. Ηταν αναμενόμενο να θεωρηθεί η πράξη της Κυρίας Αλβινγκ εγωιστική, βολική επιλογή απελευθέρωσης από τη δουλεία σε μια μακροχρόνια και αθεράπευτη ασθένεια. Η παράδοση μας είχε συνηθίσει στην άγια ηρωίδα μάνα που, χωρίς ελπίδα, υπομένει τα βάσανα ενός παιδιού που είχε χάσει την ταυτότητά του.

Ηταν αναμενόμενο ο Ιψεν να αντιμετωπίσει τις αντιδράσεις της θρησκείας, ευτυχώς για την περίσταση, ζει στον προτεσταντικό Βορρά και όχι στον συναισθηματικό Νότο. Η παράδοση αιώνων, και μέσω της λογοτεχνίας, λαϊκής και επώνυμης, μας κληροδότησε την έννοια της θυσίας. Ο ορθολογικός Βορράς ξεπέρασε τις αντιδράσεις στον «κυνισμό» των υγιών απέναντι στην ασθένεια και τα οικονομικά, ηθικά, ιδεολογικά προτάγματα. Η ηθική των ιψενικών κειμένων, αντί να αιφνιδιάσει το παραδοσιακό κοινό της τρέχουσας και αιώνιας ηθικής, άνοιξε μια έξοδο προς μια, χωρίς αμφιβολία, ρεαλιστική αντιμετώπιση εξόχων και τραυματικών ανθρώπινων ενεργειών. Οι «Βρυκόλακες» του Ιψεν ήταν μια νάρκη που εξερράγη τα θεμέλια όποιας, πέρα από τάξεις και ηθικά διλήμματα, ηθικής παράδοσης αιώνων, κυρίως όπως αυτή παρεδόθη από τις «Μήδειες» και των Ελλήνων και των Λατίνων.

Οι «Βρυκόλακες» του Ιψεν, πέρα από την έξοχη διαγραφή χαρακτήρων, πέρα από το σκηνικό ήθος και ύφος, έθεσε προβλήματα που ήταν τότε ταμπού. Πού συναντήθηκε άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας μια μητέρα να οδηγεί το παιδί της στον θάνατο για να το λυτρώσει από ένα μαρτύριο δίχως τέλος; Δεν είναι τυχαίο πως η πράξη της Κυρίας Αλβινγκ έγινε αντικείμενο επίμονης διερεύνησης από την Ψυχιατρική και φυσικά την Εγκληματολογία. Η σκηνική «πρόταση» του Ιψεν ήταν φυσικό να ξεσηκώσει και τις θρησκευτικές πεποιθήσεις. Η πράξη μιας μητέρας που οδηγεί το ανίατα άρρωστο παιδί της στον θάνατο, χορηγώντας του δηλητήριο, είναι πέρα από κάθε ηθικό πρόταγμα κάθε θρησκείας. Οταν μάλιστα σε ορισμένες δογματικές θεωρήσεις η αρρώστια είναι μέθοδος σωφρονισμού και τιμωρίας του αμαρτωλού ανθρώπου που ξέφυγε από την Εδέμ και διεκδικεί την ελευθερία των έργων και των απόψεων, πέρα από δόγματα και παραδόσεις.

Θεώρησα πάντα έξοχη την αποδοχή των «Βρυκολάκων» στην Ελλάδα του ορθόδοξου δογματισμού. Οι «Βρυκόλακες» σκηνοθετήθηκαν μέσα στον 20ό αιώνα από τον Θωμά Οικονόμου, τον Κωνσταντίνο Χρηστομάνο, τον Φώτο Πολίτη, τον Δημήτρη Ροντήρη, τον Αλέξη Μινωτή, τον Εύη Γαβριηλίδη, τον Σταμάτη Φασουλή και τον Σπύρο Ευαγγελάτο, μεταξύ άλλων. Τόσοι μείζονες σκηνοθέτες μόνο μέσα σε αυτόν τον αιώνα. Δεν υπάρχει γενιά θεατών που να μην έχει παρευρεθεί σε μια έξοχη πρεμιέρα ενός έργου που έρχεται σε πλήρη ηθική αντίθεση με την παραδοσιακή νοοτροπία ενός ορθόδοξου, έστω και τυπικά, Χριστιανού. Ενός θεατή με εφόδια τη λαϊκή μας εκπαίδευση. Εχω την εντύπωση πως η μεγάλη πλειοψηφία του ελληνικού κοινού θα αρνιόταν να δεχθεί την πράξη μιας μάνας που δηλητηριάζει το άρρωστο παιδί της για να το λυτρώσει από τα βάσανα. Κι όμως, ο Ελληνας σπεύδει, πιθανόν, να καταλάβει με ποια ψυχικά εφόδια, ποια επιχειρήματα ηθικής, ποια νομικά όπλα μια μάνα του Βορρά φτάνει να μοιάσει στη Φραγκογιαννού του Παπαδιαμάντη που πνίγει το εγγόνι της που είναι ανίατα άρρωστο. Μόνο που η ηρωίδα του Παπαδιαμάντη ερμηνεύεται ως μια προσωπικότητα που δρα ανάμεσα στην ανθρώπινη και τη θεία Δικαιοσύνη.