Τα υλικά για τον μύθο του Νέου Κόσμου

Το 1835 – 1840 ο Αλεξί ντε Τοκβίλ εξέδωσε τη «Δημοκρατία στην Αμερική», το δοκίμιο πολιτικής επιστήμης με θέση κομβική στην ιστορία του ευρωπαϊκού φιλελευθερισμού. Ο γάλλος αριστοκράτης, που προερχόταν από τη φιλελεύθερη πτέρυγα, είχε επιστρέψει από το ταξίδι του στις ΗΠΑ, το οποίο ξεκίνησε τον Μάιο του 1831 με τον φίλο του Γκιστάβ ντε Μπομόν. Στο διάστημα έως τον Φεβρουάριο της ίδιας χρονιάς πέρασαν από το Νιούπορτ του Ρόουντ Αϊλαντ, τη Νέα Υόρκη, το Μπάφαλο στα σύνορα με τον Καναδά, την Πενσιλβάνια, το Οχάιο, το Μίσιγκαν και το Γουισκόνσιν, το Κεντάκι, το Τενεσί και τη Λουιζιάνα. Σκοπός ήταν η μελέτη του αμερικανικού σωφρονιστικού συστήματος. Τελικά στο κλασικό βιβλίο του ο Τοκβίλ χώρεσε, εκτός άλλων, την ανάλυση για το νομοθετικό και διοικητικό σύστημα των ΗΠΑ, την επιρροή των θεσμών στη συμπεριφορά των πολιτών, τις ιδιαιτερότητες της αμερικανικής εμπειρίας σχετικά με τη δουλεία. Πριν από τη «Δημοκρατία στην Αμερική», ωστόσο, ο Τοκβίλ καταγράφει τις πρώτες εντυπώσεις του από τις διαδρομές αυτές στο ποταμόπλοιο «Σουπίριορ» το οποίο μεταφέρει τους δύο φίλους – μαζί με άλλους 200 επιβάτες – προς τις Μεγάλες Λίμνες. Το χρονικό αυτό, που πήρε τον τίτλο «Δύο εβδομάδες στο τελευταίο σύνορο» παρέμενε αδημοσίευτο όσο ζούσε ο συγγραφέας του (μέχρι το 1849, δηλαδή). Στα ελληνικά αναμένεται μέσα στον Οκτώβριο από τις εκδόσεις «Στερέωμα», σε μετάφραση Εφης Κορομηλά. Το κατατοπιστικό και απαραίτητο για την ανάγνωση επίμετρο υπογράφει ο Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος, καθηγητής Σύγχρονης Πολιτικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και αντιπρόεδρος του Παρατηρητηρίου για τη Διδασκαλία της Ιστορίας στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Από εκεί το «Β» δημοσιεύει ένα απόσπασμα.

Αξιοπρόσεκτες είναι οι παρατηρήσεις του συγγραφέα και για το θρησκευτικό πνεύμα που είναι έντονο σε έναν κόσμο γεμάτο από μεγάλα ρίσκα και προκλήσεις, όπως είδαμε. Ο Θεός της Βίβλου είναι βέβαια ένας αλλά τα χριστιανικά δόγματα πολλά. Τουλάχιστον έξι από αυτά δίνουν με φανατισμό τη μάχη του προσηλυτισμού και της επικράτησής τους στον κατακερματισμένο κόσμο των πιστών. Εντέλει, αντί να ενοποιεί, η χριστιανική πίστη καταλήγει να διχάζει και ενίοτε να δυναμιτίζει τα θεμέλια των διαφόρων κοινοτήτων, την ίδια στιγμή που αποτελεί παράγοντα ανελευθερίας σε μια χώρα που θέλει, αντιθέτως, να παρουσιάζεται ως η πιο ελεύθερη του κόσμου. Το «in God we trust», που αναφέρεται συχνά και από τους Προέδρους των ΗΠΑ, απαιτεί έτσι περαιτέρω διευκρίνιση: ναι, αλλά σε ποιον Θεό ακριβώς; Κι έχει ειδικό ενδιαφέρον να επισημανθεί ότι ενώ φυσικά οι σύγχρονες ΗΠΑ είναι ένα κοσμικό κράτος της απόλυτης ανεκτικότητας στις διάφορες θρησκείες, παραμένει όμως και μια χώρα του θρησκευτικού φανατισμού στο επίπεδο της κοινωνίας, ο οποίος πέρα από τα χριστιανικά δόγματα συμπληρώνεται και από πλήθος new age θρησκειών, με εκατομμύρια μέλη στους κόλπους τους που σε ποικίλες στιγμές μάλιστα, ιδίως από τη δεκαετία του ’60 και μετά, δεν έχουν διστάσει να συγκροτήσουν και κλειστές κοινότητες που θυμίζουν έναν μεσαιωνικό κόσμο.

Ιδού, σε κάθε περίπτωση, τα υλικά από τα οποία θα φτιαχτεί ο μύθος του Νέου Κόσμου, δηλαδή ο μύθος του αμερικανικού ονείρου. Ειδικότερα, όπως επισημαίνει ο Τοκβίλ, είναι ένας μύθος με διαφορετικές προκλήσεις για τους παλιότερους Αμερικανούς που είναι κυρίως εκείνοι που κατοικούν στην απομονωμένη ύπαιθρο, και εντελώς διαφορετικές για τους νέους μετανάστες που φθάνουν από την Ευρώπη (Άγγλοι ή Γάλλοι) οι οποίοι επιλέγουν να μείνουν στις μεγαλύτερες πόλεις, με τις ανέσεις και την ευκολότερη ζωή. Όταν, για παράδειγμα, θα επισκεφτούν αργότερα τη Βοστώνη θα βρεθούν σε ένα αστικό περιβάλλον εντελώς διαφορετικής πολιτισμικής κουλτούρας. Και ίσως σε αυτή την παλιά διαφοροποίηση να κρύβονται και οι βάσεις ενός διαχρονικού πολιτισμικού πολέμου που διεξάγεται μέχρι σήμερα ανάμεσα σε αυτές τις δύο Αμερικές. Μακρές ιστορικές συνέχειες που διαπερνούν τη σύγχρονη αμερικανική ιστορία και επανεμφανίζονται με διάφορες αφορμές, παρά το γεγονός ότι η χώρα αυτή έχει γίνει στο μεταξύ το παγκόσμιο συνώνυμο της προόδου, της τεχνολογικής καινοτομίας και των νέων μεγάλων ιδεών κάθε φορά. Ποιος θα περίμενε, για παράδειγμα, ότι στην εισβολή στο Καπιτώλιο στην Ουάσινγκτον από οπλισμένους οπαδούς του προέδρου Τραμπ το 2021 θα ξεχώριζε ως φιγούρα ένας ημίγυμνος λευκός άντρας με κέρατα στο κεφάλι που μιμούνταν, δύο αιώνες μετά, τους γουνεμπόρους στο Οντάριο; Κι όμως, η δύναμη της ιστορίας, αν και υπόγεια, είναι εδώ για να υπενθυμίζει παλιές, βαθιές διχοτομήσεις τις οποίες δεν έχουν υπερβεί ακόμη οι ΗΠΑ.

Όχι άσχετο με αυτά είναι και το γεγονός ότι σε αυτή την ακραία ατομικιστική κοινωνία συναντάει κανείς, παρ’ όλ’ αυτά, μια ιδιαίτερα στενή σχέση των ανθρώπων με την κοινότητά τους. Στην Αμερική του 19ου αιώνα δεν θα βρει βέβαια κανείς «χωριά» όπως τα εννοούμε στην Ευρώπη, θα συναντήσει όμως κοινότητες, με ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς των κατοίκων μεταξύ τους. Ο Αμερικανός θα εξελιχθεί έτσι σε εκείνον που αγαπά μεν την πατρίδα του και τα ελεύθερα ιδανικά της αλλά που πιο στενά νιώθει συνδεδεμένος με την κοινότητά του, ακόμα και αν δεν παύει ποτέ κι εκεί να ενεργεί ως ελεύθερο άτομο που προασπίζεται το συμφέρον του.

Παρότι δεν χαρακτηρίζεται από τη διανοητική πειθαρχία της Δημοκρατίας στην Αμερική, το αυτοβιογραφικό αυτό κείμενο του Τοκβίλ, που γράφτηκε άλλωστε εν θερμώ όσο ακόμη διαρκούσε το οδοιπορικό, ασκεί μια καθηλωτική δύναμη στον αναγνώστη. Αν συμβαίνει αυτό είναι μάλλον διότι και ο ίδιος ο συγγραφέας μοιάζει να βιώνει μια εμπειρία που σε ορισμένες στιγμές είναι εκστατική, σε αυτή την περιπλάνηση στα βάθη μιας απόκοσμης φύσης. Γίνεται έτσι ένα ταξίδι που δεν αφορά μόνο αυτό που έχει μπροστά του αλλά και αυτό που άφησε πίσω του, δηλαδή μια Γαλλία ανατροπών και αντιφάσεων που είναι άγνωστο κατά πόσο μπορεί να εκφράσει αυτό που θέλει να είναι ο ίδιος. Στη διάρκεια του ταξιδιού αυτού, εξάλλου, είναι που θα γιορτάσει τα 26α του γενέθλια, από μια σύμπτωση μάλιστα τις μέρες που θα κλείνει ένας χρόνος από τα γεγονότα της τριήμερης Ιουλιανής Επανάστασης του 1830, στο Παρίσι. Και με αυτόν τον προσωπικό τόνο κλείνει άλλωστε το κείμενο.

{1BSYG}Alexis de Tocqueville{1BSYG}{CR}{2BTIT}Δύο εβδομάδες στο τελευταίο σύνορο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Εφη Κορομηλά{CR}Εκδ. Στερέωμα{3BEKD}{CR}{4BTIM}Αναμένεται μέσα {LF}στον Οκτώβρι{4BTIM}ο