Υπό την επήρρεια του Προυστ

«Chevreuse» τιτλοφορείται το τελευταίο πόνημα του Γάλλου Νομπελίστα μυθιστοριογράφου Πατρίκ Μοντιανό, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πόλις, σε ανεπίληπτη μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη.

Ο Μοντιανό σχεδόν σε όλη τη συγγραφική του πορεία καταπιάνεται με το αίνιγμα της ταυτότητας ιχνηλατώντας το παρελθόν και το συγκεκριμένο βιβλίο προστίθεται σαφώς στη δεδομένη θεματολογία του έργου του. Οταν η Σουηδική Ακαδημία του απένειμε το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2014 μεταξύ άλλων έκανε λόγο για «την τέχνη της ανάμνησης με την οποία ζωντανεύει τις πιο ασύλληπτες ανθρώπινες μοίρες». Αναμφίβολα ο  Πατρίκ Μοντιανό μετουσιώνει τη μνήμη σε κορυφαία λογοτεχνία. Οι προσεκτικά επιλεγμένες λέξεις του φέρουν βαρύ φορτίο όσο και το παρελθόν που εξιστορούνται. Πιστεύει ότι η πεζογραφία και η ποίηση φτιάχνονται κυρίως με σιωπές, όπως αναφέρει και στο «Chevreuse» ο ήρωάς του, και αυτό προσθέτει μια απροσδιόριστη γοητεία για τον αναγνώστη που σε αυτό το θολό και μαγικό σύμπαν του Μοντιανό θα νιώσει τη νοσταλγία, για τι άλλο, μα για τον φαντασιώδη τόπο της παιδικής του ηλικίας. Οπως σε όλα του τα βιβλία έτσι και σε αυτό η γραφή του παραμένει αντιδραματική, αποστασιοποιημένη από συναισθηματισμούς και ανούσιες κορυφώσεις.

Η επιρροή του από τον Μαρσέλ Προυστ εντοπίζεται από τα πρώτα του έργα αλλά και στο «Chevreuse» στο οποίο ακολουθεί έναν ιδιαίτερο τρόπο αφήγησης. Στον Προυστ η μνήμη πυροδοτείται μέσα από μικρά και ασήμαντα γεγονότα: η γεύση μιας μαντλέν, βουτηγμένης σε τσάι. Στον Μοντιανό, η φλόγα ενός αναπτήρα στέλνει τον ήρωά του δεκαπέντε χρόνια πίσω. «[…]Είδε, σε κλάσματα δευτερολέπτου, τη Ροζ-Μαρί Κραουέλ να του δίνει τον ίδιο αναπτήρα και να του λέει να προσέχει τη φλόγα[…..]». Και δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι οι κριτικοί στη Γαλλία μίλησαν για «ένα προυστιανό αστυνομικό μυθιστόρημα».

Ο βασικός χαρακτήρας του βιβλίου είναι ο συγγραφέας Ζαν Μποσμάν, ο οποίος κλέβει ένα ημερολόγιο για να κρατήσει σημειώσεις για ένα μελλοντικό του μυθιστόρημα. Οταν ένα απόγευμα περνάει τυχαία από την κοιλάδα Chevreuse (μια δασική κοινότητα περίπου τριάντα χιλιόμετρα έξω από το Παρίσι) και αντικρίζει ένα εγκαταλελειμμένο ξενοδοχείο και έπειτα όταν, και πάλι τυχαία, επισκέπτεται ένα σπίτι στην οδό Ντοκτέρ-Κυρζέν, προσπαθεί να θυμηθεί γιατί του φαίνονται γνώριμα, παραθέτοντας διαφορετικές στιγμές από χρονικές περιόδους της ζωής του, ενώ παράλληλα ομολογεί τη δυσκολία της χρονικής συναρμολόγησης των γεγονότων. «[…] Οταν, όμως, έχει να κάνει κανείς με αναμνήσεις από τα παιδικά του χρόνια, πρέπει να ‘ναι επιφυλακτικός όσον αφορά τις αποστάσεις και τον χρόνο που χρειάστηκε για να πάει απ’ το ένα σημείο στο άλλο, αλλά και όσον αφορά τη σειρά κάποιων πραγμάτων που νομίζει ότι συνέβησαν το ίδιο απόγευμα, ενώ καθένα απ’ αυτά συνέβη με διαφορά εβδομάδων ή μηνών από το άλλο[…]». Γιατί τελικά ήταν αδύνατο για τον Μποσμάν μετά από τόσα χρόνια να καθορίσει την ακριβή χρονολογία της διάσχισης της κοιλάδας Chevreuse. Στο μυθιστόρημα διαφαίνονται οι δισταγμοί του ήρωα για το μέλλον του, αλλά και η απελπισμένη αποφασιστικότητά του να βαδίσει προς αυτό, κάτι το οποίο κάθε φορά τον γυρίζει στο παρελθόν.

Ο Μοντιανό υφαίνει τον ιστό της αφήγησης σε διάφορες ηλικίες του Μποσμάν, πότε στα είκοσι του χρόνια, πότε στα πενήντα, πότε και στα εβδομήντα, καθώς διαβάζουμε για αναμνήσεις, για τις οποίες δεν αποσαφηνίζεται αν είναι όνειρα ή πραγματικά γεγονότα. Τον ακολουθούμε στην αναζήτηση ενός ακαθόριστου και θαμμένου παρελθόντος, από το οποίο ανακαλεί αποσπασματικά κάποιες εικόνες και κάποια λόγια που του απευθύνθηκαν, παλεύοντας να τα ενώσει. «[…] Η μνήμη του όσον αφορά αυτά τα πρόσωπα είχε διανύσει μια μακρά περίοδο χειμερίας νάρκης… Κι αφού δεν θα μπορούσε να ξαναζήσει το παρελθόν για να το διορθώσει, ο καλύτερος τρόπος να τα καταστήσει μια για πάντα ακίνδυνα και να τα κρατήσει σε απόσταση θα ‘ταν να τα μεταμορφώσει σε μυθιστορηματικούς χαρακτήρες[…]». Παράλληλα, σχεδόν όλα τα πρόσωπα του μυθιστορήματος έχουν μια μεγάλη τάση προς τη σιωπή. Και όταν επισκέπτεται το διαμέρισμα στο Auteuil διάφορα απόκοσμα σκιερά πρόσωπα περιγράφονται ως νυχτερινοί επισκέπτες, δημιουργώντας μια ανησυχητική ατμόσφαιρα με μια αίσθηση απειλής και μυστηρίου.

Η αναζήτηση για το τι πραγματικά συνέβη στο σπίτι της οδού Ντοκτέρ-Κυρζέν, το σπίτι όπου πέρασε την παιδική του ηλικία, γίνεται ο αφηγηματικός άξονας στον οποίο στηρίζεται όλο το βιβλίο. Εξερευνώντας διαφορετικά στρώματα του παρελθόντος, ο συγγραφέας Μποσμάν θυμάται τι του είχε πει ο καθηγητής του της Φιλοσοφίας «[…]Του είχε εκμυστηρευτεί κάποτε ότι οι διαφορετικές περίοδοι της ζωής – παιδική ηλικία, εφηβεία, ωριμότητα, γηρατειά – αντιστοιχούν σε πολλούς διαδοχικούς θανάτους. Το ίδιο ίσχυε και για τα θραύσματα αναμνήσεων που προσπαθούσε να τα σημειώνει όσο το δυνατόν πιο γρήγορα: κάποιες εικόνες μιας περιόδου της ζωής του που τις έβλεπε να ξετυλίγονται γρήγορα προτού εξαφανιστούν οριστικά στη λήθη[…]».

Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη συγγραφική αγωνία του σπουδαίου Μοντιανό, για τον αναπόφευκτο ερχομό του πέπλου της λήθης που στο τέλος, μοιραία, θα καλύψει τα πάντα.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece.

{1BSYG}Patrick Modiano{1BSYG}{CR}{2BTIT}Chevreuse{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ Αχιλλέας Κυριακίδης{CR}Εκδ. Πόλις 2023, Σελ. 142{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή: 16 ευρ{4BTIM}ώ