«Μπορούμε στ’ αλήθεια να εμπιστευθούμε την πραγματικότητα;»

^«Βρίσκω πολύ εκτός πραγματικότητας τόσο το ίδιο το φιλμ όσο και το γεγονός ότι βρισκόμαστε εδώ στη Βενετία» είναι το πρώτο πράγμα που θα μου πει ο 37χρονος γερμανός σκηνοθέτης Τιμ Κρέγκερ. Καθόμαστε στο Tennis Club του Λίντο, είναι απόγευμα και ο πρωτοεμφανιζόμενος στη σκηνοθεσία μεγάλου μήκους Κρέγκερ ζει την πρώτη μεγάλη στιγμή της καλλιτεχνικής ζωής του. Η ταινία του, «Η θεωρία του σύμπαντος» / Universal theory (που θα προβληθεί σε λίγο καιρό στις Νύχτες Πρεμιέρας), επελέγη από το φεστιβάλ Βενετίας για το επίσημο διαγωνιστικό τμήμα της 80ής διοργάνωσης (ο γερμανικός τίτλος της με τον οποίο προβλήθηκε στη Βενετία ήταν «Die Theorie von Allem» / Η θεωρία των πάντων). Ηταν λοιπόν φυσικό που ο δημιουργός της ένιωθε κάπως αμήχανα. «Μιλώντας για την ίδια την ταινία, νομίζω ότι κανείς δεν θα περίμενε ποτέ ότι μια τέτοια ταινία θα ερχόταν από τη Γερμανία και ειλικρινά δεν νομίζω ότι τέτοια ταινία έχει όντως γυριστεί στη Γερμανία τα τελευταία 30 χρόνια. Ομως χρηματοδοτηθήκαμε εξαιρετικά από καλούς ανθρώπους που πίστεψαν πραγματικά σε αυτήν και ιδού. Δεν θέλω όμως να ακούγομαι πολύ θετικός για την ταινία μου».

Απεικόνιση ενός εφιάλτη

Γυρισμένη στο ασπρόμαυρο που δεν θα μπορούσε να ταιριάζει περισσότερο, η «Θεωρία του σύμπαντος» είναι κυριολεκτικά η απεικόνιση ενός εφιάλτη. Λαμβάνει χώρα στις Αλπεις το 1962 και έχει κεντρικό ήρωα έναν νεαρό φοιτητή (Γιαν Μπούλοφ) ο οποίος συνοδεύει τον μέντορά του (Χανς Τσίσχλερ) σε ένα επιστημονικό συνέδριο φυσικής ενώ παράλληλα προσπαθεί να ολοκληρώσει τη διπλωματική του. Χαϊλάιτ του συνεδρίου είναι η παρουσίαση μιας προκλητικής θεωρίας για την ύπαρξη παράλληλων πραγματικοτήτων αλλά σύντομα παράξενα φαινόμενα γύρω του μοιάζουν να την επιβεβαιώνουν: δυσοίωνες φιγούρες, αλλόκοτοι σχηματισμοί νεφών στον ουρανό, ανεξήγητοι θάνατοι και σωσίες, μυστηριώδεις εκπρόσωποι του νόμου και κάποιο παράξενο μυστικό κρυμμένο στο ξενοδοχείο του συνεδρίου. Δεν θα λείψει βεβαίως και η γυναίκα (Ολίβια Ρος), μια μυστηριώδης πιανίστρια την οποία ο φοιτητής ερωτεύεται. «Η πλοκή είναι τόσο δαιδαλώδης που σχεδόν μοιάζει με ταινία για μια ταινία, για μια ταινία», όπως ο ίδιος ο Κρέγκερ είπε. «Η πλοκή λειτουργεί περισσότερο ως teaser για μια ταινία που σε μεταφέρει σε απρόβλεπτα μέρη του μυαλού. Ομως στην επιφάνεια θεωρώ ότι μπορεί να είναι σκοτεινή μα και ψυχαγωγική. Για μένα η ταινία είναι μια τραγωδία που όμως δεν παίρνει ποτέ τον εαυτό της και τόσο στα σοβαρά. Πιστεύω ότι οι ταινίες μπορούν να κάνουν και τα δύο. Ορισμένες φορές βέβαια πρέπει να επιλέξεις εκείνο ή το άλλο και να ακολουθήσεις έναν δρόμο».

Ταινίες για φαντάσματα

Σύντροφος της γερμανίδας σκηνοθέτριας Σάντα Βόρνερ, ο Τιμ Κρέγκερ που γεννήθηκε στην Ιτζεχόε του Σλέσινγκ-Χόλσταϊν της Γερμανίας τον Νοέμβριο του 1954, έχει συνεργαστεί μαζί της ως διευθυντής φωτογραφίας στην πιο γνωστή της ταινία «Το πρόβλημα του να έρχεσαι στον κόσμο». Ο Κρέγκερ και η Βόρνερ ανήκουν σε μια «άτυπη ομάδα» κινηματογραφιστών οι οποίοι έχουν πάνω-κάτω τους ίδιους προβληματισμούς και τις ίδιες ανησυχίες. «Αστειευόμαστε λέγοντας ότι κάνουμε ταινίες για φαντάσματα» μου είπε. «Η αιώνια ερώτηση τι έρχεται μετά τον θάνατο φαίνεται ότι μας απασχολεί αρκετά. Τι είναι η ζωή; Ολα αυτά. Θεωρώ ότι οι ταινίες γεννήθηκαν όχι για να απαντήσουν σε αυτά τα ερωτήματα αλλά για να ασχοληθούν μαζί τους. Ναι, αυτή είναι η ζωή αλλά μπορούμε στ’ αλήθεια να εμπιστευτούμε την πραγματικότητα; Και τι σημαίνει πραγματικότητα;». Ο Κρέγκερ κομπιάζει. «Αυτό είναι που ανέκαθεν με έλκυε στον κινηματογράφο. Το στοιχείο του ανεξήγητου και του μεταφυσικού».

Η λειτουργία του υποσυνείδητου

Αναφέρω στον Τιμ Κρέγκερ ότι η όλη ατμόσφαιρα της ταινίας του μου έφερε στο μυαλό Φραντς Κάφκα. «Ναι!» απαντά ενθουσιασμένος. «Κανένας δεν μου το είπε μέχρι τώρα αλλά ναι…». Του επισημαίνω επίσης ότι η ταινία λαμβάνει χώρα το 1962, που ήταν η χρονιά που βγήκε στις αίθουσες η «Δίκη» του Ορσον Γουέλς, που βασίζεται στο αριστούργημα του τσέχου συγγραφέα. Ο Κρέγκερ χαμογελά. «Είναι ψυχαγωγικό να κάνεις homage κάπου και ο κόσμος να διακρίνει τις αναφορές σου, όμως θα είμαι πολύ ειλικρινής απέναντί σας. Τις περισσότερες ταινίες που ο κόσμος βλέπει σε αυτήν την ταινία μου εγώ δεν τις έχω καν ακούσει! Τη “Δίκη” την έχω δει βέβαια αλλά δεν ήξερα ότι ήταν την ίδια χρονιά της ιστορίας της δικής μου. Επίσης, μπορεί κάποιος να δει στοιχεία της “Δίκης” στη “Θεωρία του Σύμπαντος” αλλά σας διαβεβαιώ, τίποτα δεν έγινε συνειδητά». Ο Κρέγκερ σταματά για λίγο. Σκέφτεται. «Νομίζω ότι το μυαλό μας λειτουργεί πια όπως το ΑΙ (Artificial Intelligence / Τεχνητή Νοημοσύνη). Βλέπει τα πάντα και δημιουργεί κάτι σαν παζλ για να τα βάλει όλα μαζί κάπου αλλού. Και πάλι όμως… Δεν ξέρω… Νομίζω ότι πλέον ο εγκέφαλος βρίσκεται άθελά του σε μια συναισθηματική επαφή με διαφορά πράγματα, είτε αυτά είναι αισθητική, είτε πλοκή, είτε χαρακτήρες και ατμόσφαιρα, είτε μουσική… και όλα αυτά συνδέονται κάπως μεταξύ τους για τη δημιουργία ενός πράγματος που θα οδηγήσει το κοινό σε έναν άλλον κόσμο». Του λέω ότι αυτό που στην πραγματικότητα περιγράφει είναι η έννοια της προμνησίας, γνωστής ως deja vu, του «ήδη ιδωμένου», του φαινομένου τού να αισθάνεται κανείς σαν να έχει ζήσει την παρούσα κατάσταση στο παρελθόν. «Αναρωτιέμαι όταν κάποιος βρίσκεται σε κατάσταση déjà vu έχει άραγε μια αίσθηση της μοίρας επίσης; Γιατί σε μένα το déjà vu έρχεται πάντα με αυτή την αίσθηση».

Η σημασία της μουσικής

Ενα στοιχείο της ταινίας «Η θεωρία του Σύμπαντος» που επίσης εντυπωσιάζει είναι η χρήση της μουσικής. Ο Κρέγκερ δεν συμφωνεί απολύτως όταν του λέω ότι η ταινία σού δίνει την αίσθηση ότι δεν υπάρχει ούτε μια σκηνή της χωρίς μουσική, αλλά δεν αρνείται την τεράστια σημασία που έδωσε σε αυτήν. «Ενας από τους λόγους που θέλησα να γίνω κινηματογραφιστής είναι για να μπορώ να βάζω τη μουσική που θέλω στις εικόνες» είπε. «Η προοπτική για τη δημιουργία συναισθημάτων που σου προσφέρει η μουσική είναι φανταστική, υπέροχη, μοναδική». Λέει ότι ακόμα και όταν ήταν παιδί και παρακολουθούσε ταινίες, ακόμα και ταινίες του Στίβεν Σπίλμπεργκ, επηρεαζόταν πολύ από τη μουσική τους. «Γιατί στα καλύτερα σημεία μιας ταινίας, η σωστή μουσική μπορεί να παίξει με όλα τα συναισθήματα του θεατή. Η μουσική είναι ένα πολυσύμπαν συναισθημάτων». Ο Κρέγκερ είπε ότι του λείπει αυτή η μουσική πια από τον κινηματογράφο. «Ευτυχώς που ο Τζον Γουίλιαμς ζει γιατί τα σύγχρονα σάουντρακ, όσο καλά και αν είναι, τείνουν περισσότερο στο να είναι ατμοσφαιρικά, κατασκευές που παίζουν με ένα μόνο συναίσθημα. Δεν είναι τόσο χορταστικά, πληθωρικά ή αν θέλετε παιχνιδιάρικα, ή ακόμα και παθητικά όπως τα λάιτ μοτίφ σάουντρακ των περασμένων εποχών. Ο σκηνοθέτης αναφέρει μουσικοσυνθέτες όπως ο Μπέρναρντ Χέρμαν (μόνιμος συνεργάτης του Αλφρεντ Χίτσκοκ), ο Ζορτζ Ντελερί, ο Πολ Μισράκι (Αλφαβίλ). Αυτός ήταν ο στόχος του σκηνοθέτη, μια μουσική ταινίας που να μην έχει καμία σχέση με τις μουσικές που τα τελευταία χρόνια γράφονται για τις ταινίες. «Νομίζω ότι από εκεί βγαίνει ένα πολύ παράξενο συναίσθημα γιατί το φιλμ δείχνει ότι προέρχεται από μια παλαιότερη εποχή, ενώ όλοι ξέρουμε ότι είναι σύγχρονο». Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Ντιέγκο Ράμος Ραμίρεζ που σε συνεργασία με τον Ντέιβιντ Σουάιγκερτ συνέθεσε τη μουσική της ταινίας (και τον οποίο ο Κρέγκερ ανακάλυψε ο ίδιος) δεν είχε καμία σχέση με τη μουσική κινηματογράφου. «Ηταν μάλιστα τόση η άρνηση να το κάνει που νομίζω ότι το εκμεταλλεύτηκα διότι πίστεψα ότι αυτή η άρνησή του θα μπορούσε να προσφέρει κάτι ιδιαίτερο στην ταινία. Και νομίζω ότι το πέτυχα».