NON PAPER

Η γιαγιά μας η Αθήνα

Παρά ένα, εκατόν ενενήντα. Τόσα χρόνια κλείνει ως πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους η «γιαγιά μας η Αθήνα» που σήμερα έχει γενέθλια. Στην πραγματικότητα επρόκειτο για ένα ρομαντικό στοίχημα που δεν ήταν πολλοί όσοι, τότε, πίστευαν ότι θα κερδηθεί. Το ρημαγμένο, γεμάτο ερείπια από τις συγκρούσεις με τους Τούρκους χωριό γύρω από τον βράχο της Ακρόπολης, με τα πλινθόκτιστα καλύβια, τους εφτά χιλιάδες κατοίκους και την απουσία έστω και υποτυπώδους υποδομής, ουδεμία σχέση είχε με την ακμάζουσα πόλη των κλασικών χρόνων. Αυτή που λάτρευε η ιντελιγκέντσια της Ευρώπης, με πρώτο και καλύτερο τον Λουδοβίκο, πατέρα του «βασιλέα των Ελλήνων» Οθωνα, και επιθυμούσε, για συμβολικούς λόγους, να γίνει η «Βασιλική καθέδρα» του καινούργιου κράτους. Μάλιστα, στις ευρωπαϊκές εφημερίδες, κυρίως τις γαλλικές και τις γερμανικές, είχε ανοίξει μεγάλη δημόσια συζήτηση περί του θέματος και το ενδιαφέρον των ξένων έμοιαζε να είναι ακόμη μεγαλύτερο από των ντόπιων. Εξάλλου εδώ είχαμε και τις τοπικές αντιγνωμίες. Ο Μαυροκορδάτος, για παράδειγμα, υποστήριζε την πρόταση για την Κόρινθο ενώ άλλες υποψήφιες πόλεις ήταν το Ναύπλιο, τα Μέγαρα, ο Πειραιάς, η Σύρος. Σωρηδόν έφταναν τα γράμματα στον Οθωνα. Οι Αθηναίοι έπεφταν «ευσεβεστάτως εις τους πόδας του Θρόνου της Αυτής Μεγαλειότητας» και προσέφεραν τα πάντα προκειμένου να γίνει η πόλη τους πρωτεύουσα, ενώ οι Ναυπλιώτες του έγραφαν ότι «η ένδοξη Αθήνα του Περικλέους υπάρχει μονάχα στη φαντασία μερικών εξημμένων ποιητών και των ευφάνταστων αρχαιολόγων. Στην πραγματικότητα είναι ένα γκρεμισμένο χωριό με βρωμόνερα να καναλίζουνε στα σοκάκια και ανοιχτούς βόθρους».

Το στοίχημα ωστόσο το κέρδισαν οι «εξημμένοι» και οι «ευφάνταστοι». Και οι αρχιτέκτονες Σταμάτης Κλεάνθης και Εντουαρντ Σάουμπερτ ανασκουμπώθηκαν για να σχεδιάσουν τη νέα πόλη. Βεβαίως, ένα από τα πρώτα ζητήματα ήταν το πού θα χτίζονταν τα ανάκτορα. Η πρώτη ιδέα ήταν να κτισθούν πάνω στον βράχο της Ακρόπολης, μεσοτοιχία, που λέει ο λόγος, με τον Παρθενώνα. Είχαν γίνει μάλιστα και τα σχέδια τα οποία απέρριψε, προς τιμή του, ο ίδιος ο Οθωνας θεωρώντας ότι θα ήταν προσβολή για το μνημείο. Εκείνος, όπως και οι Κλεάνθης και Σάουμπερτ, προτιμούσε την περιοχή της Ομόνοιας, οι σύμβουλοί του όμως θεώρησαν ότι γειτνίαζε επικίνδυνα με την «παρακατιανή» περιοχή του Μεταξουργείου. Τελικά, επικράτησε η άποψη του διευθυντή της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Μονάχου που πρόκρινε τον λόφο της Μπουμπουνίστρας όπως λεγόταν τότε η περιοχή του Συντάγματος. Υπάρχει βέβαια και θρύλος σύμφωνα με τον οποίον άφησαν από ένα κομμάτι ωμού κρέατος σε διάφορα σημεία της Αθήνας, θεωρώντας ότι εκεί που θα σάπιζε αργότερα θα επικρατούσαν και οι πιο εύκρατες συνθήκες. Το «πείραμα» ανέδειξε και πάλι την Μπουμπουνίστρα.

Είναι προφανές ότι η Αθήνα σχεδιάσθηκε εκ του μηδενός και αναπτύχθηκε σύμφωνα με τα οράματα των ξένων. Μια γη εντελώς χέρσα – ακόμη και ο λόφος του Λυκαβηττού ήταν, εκείνη την εποχή, κρανίου τόπος – που την έκαναν πρωτεύουσα, με τη διαδικασία του κατεπείγοντος, αυτοί που πίστεψαν ότι κάτω από τους «ανοιχτούς βόθρους» της οθωμανικής παραγκούπολης, «έρεε» κατά κάποιον τρόπο το παρελθόν της. Το αποτέλεσμα ενός μεγαλεπήβολου οράματος είναι η Αθήνα και χάρη σε «μικρά» οράματα των κατοίκων της εξακολουθεί να υπάρχει και να μετασχηματίζεται αυτή η πόλη που αγαπάμε να μισούμε, αυτή η «έφηβη» της Ευρώπης (όταν γινόταν πρωτεύουσα της Ελλάδας η Παναγία των Παρισίων «ατένιζε» τη γαλλική πρωτεύουσα για περισσότερο από μισό αιώνα) που αποδεικνύεται «πολύ σκληρή για να πεθάνει».

Γκάγκαροι

Εκείνο που άλλαξε σ’ όλα αυτά τα χρόνια πιο πολύ ακόμη και από την όψη της Αθήνας είναι η ψυχολογία των κατοίκων της. Οι οποίοι, από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας ακόμη έχουν το παρατσούκλι «γκάγκαροι». Προέρχεται από την ιταλική λέξη «γκάγκαρο». Ηταν το ξύλινο μάνταλο με το οποίο ασφάλιζαν, εσωτερικά, τις πόρτες των σπιτιών. Και σήμαινε, μεταφορικά, τον άνθρωπο τον κλειστό, τον εσωστρεφή. Κι έτσι ήταν οι Αθηναίοι πριν γίνει το χωριό τους πρωτεύουσα. Αποδείχθηκε ότι έφταναν λίγες βόλτες στον «Μεγάλο Δρόμο», την οδό Ερμού, για να γίνουν οι εξωστρεφείς κάτοικοι μίας πόλης που ακόμη και τώρα μοιάζει να μην κοιμάται ποτέ.