«Ολα έχουν νόημα. Ολα κρύβουν νόημα»

Πρόκληση στον νου, δοκιμασία στο συναίσθημα, αφορμή ελέγχου κάθε βεβαιότητας, ευκαιρία αναζήτησης των πολλαπλών ερμηνειών που μπορούν να δεχθούν τα φαινομενικά απλά γεγονότα, όλα αυτά – και όχι μόνο – προκύπτουν από τη μελέτη – δεν θα πω ανάγνωση, αυτή δεν φτάνει – του τελευταίου βιβλίου του Ανδρέα Μήτσου. Ο συγγραφέας δεν χρειάζεται συστάσεις, πολυβραβευμένος και παρών στα ελληνικά γράμματα αδιαλείπτως για τέσσερις δεκαετίες· παρών με τον δικό του τρόπο που είναι απολύτως αναγνωρίσιμος και στην περίπτωση που δεν θα υπέγραφε τα έργα του. Και σε αυτό το βιβλίο με τα δεκαεννέα διηγήματα κατορθώνει να κατακτήσει τη συνθήκη ισορροπίας μεταξύ ρεαλισμού και υπερρεαλισμού, ελέγχοντας τη λογική και ασκώντας το θυμικό του αναγνώστη.

«Πώς θα κερδίσεις πιο πολλά από την ιστορία μου; Με το να την πιστέψεις ή με το να μην την πιστέψεις» είναι το μότο που επέλεξε ο συγγραφέας από τον Λαρς φον Τρίερ για το διήγημα με τίτλο Ο ψεύτης. Ιδού ένα αγώνισμα από τα πολλά που θέτει το περιεχόμενο αυτού του βιβλίου, γιατί φροντίζει ο συγγραφέας να υποβάλει έμμεσα στον αναγνώστη τα «αγωνίσματα» με ένα έργο υψηλής τέχνης και τεχνικής, όπου το ύφος υπηρετεί τις ανατροπές, συμμαχεί στην υπονόμευση της αλήθειας, ενώ η γλώσσα παρακολουθεί άλλοτε τις ανάγκες της καθημερινής πραγματικότητας κι άλλοτε τις ταλαντώσεις μεταξύ ονείρου και ρεαλιστικής καταγραφής, πάντα με μια μοναδική ποιητικότητα.

Δεν θέλει ούτε αυτή τη φορά ο Ανδρέας Μήτσου να δώσει στον αναγνώστη του ένα «εύκολο» ανάγνωσμα που θα διαβαστεί μια φορά και θα ξεχαστεί· πασχίζει να του δώσει την ουσία των όρων που συναποτελούν τη λέξη μυθιστόρημα, κι ας πρόκειται για διηγήματα. Υπάρχει στο έργο ο μύθος ως το αντίθετο του Λόγου και η ιστορία ως πραγμάτωση του Λόγου. Ο δημιουργός μάς δεσμεύει, ως αναγνώστες, με το οικείο μέσα από γνωστά βιώματα, συνηθισμένες συμπεριφορές, πρακτικές, αλήθειες – συχνά πικρές – και αφού μας δέσμευσε μας οδηγεί στο ανοίκειο, αλλά υπαρκτό, μας προτείνει να αποδράσουμε από τα φαινόμενα, να αμφισβητήσουμε, να καταδυθούμε σε έναν κόσμο που υπάρχει μέσα μας αλλά και γύρω μας, αν γίνουμε πιο προσεκτικοί, να δονηθούμε τελικά σε άλλες συχνότητες.

Γρήγορα συνοδοιπορούμε νοητικά και συναισθηματικά με το περιεχόμενο του βιβλίου, δεν το παρακολουθούμε απλώς, κατεχόμαστε από τη δύναμή του, ως περιεχομένου και μορφής, αλλοιωνόμαστε και σταδιακά ενδυόμαστε τα των ηρώων πάθη και παθήματα.

Απλές καθημερινές καταστάσεις, παιδικά βιώματα, άνθρωποι-εικόνες μας, επιλογές που τις σκεφθήκαμε, έστω κι αν δεν τις επιλέξαμε, τόποι και χώροι μέσα στους οποίους κι εμείς περπατήσαμε, περιπλανηθήκαμε ως παιδιά, δακρύσαμε ως ενήλικοι, δημιουργούν εύγλωττα σκηνικά στο σύμπαν του Μήτσου, σε μια γραφή απεικονιστική, «όπου όλα έχουν νόημα. Ολα κρύβουν νόημα», κατά τον συγγραφέα (Το λεμόνι, σ.74).

Η μνήμη και η αφύπνισή της, το παράλογο και η αποδοχή του, η καλπάζουσα φαντασία, η ιδιόμορφη πρόσληψη και ερμηνεία της πραγματικότητας, η ενοχή, η απώλεια, η νοσταλγία γίνονται «της κάθε ιστόρησης η μαγιά» μαζί με «μια φράση, ένα ερώτημα, μια ασήμαντη ίσως λεπτομέρεια», όπως μας αποκαλύπτει ο δημιουργός-νους (σ. 47) μυώντας μας έτσι στη διαδικασία της γραφής του.

Η γραφή του Ανδρέα Μήτσου χαρακτηρίζεται, κατά τη γνώμη μου, από ένα υπόβαθρο ιδιότυπης «γλυκύτητας», σύμφυτης με την ανθρωπιά και την ενσυναίσθηση, πάνω στην οποία μπορεί ως συγγραφέας να χτίσει τα πιο σκληρά και δύσκολα σενάρια. Ομως, αυτό το υπόβαθρο σαν να τα μπολιάζει υπογείως, ώστε να διατηρήσουν μια ισορροπία, στην οποία οικειοθελώς θα παραδοθεί ο αναγνώστης, για να παρασυρθεί στους μυστικούς κόσμους αυτής της γραφής. Δεν είναι αυτόματη η γραφή του Μήτσου, είναι μελετημένη και καλοσχεδιασμένη με εκείνη τη μαστοριά που πείθει πως όλα τάχα γίνονται και εξελίσσονται αυτόματα, γιατί με αυτή την τακτική μάς συνεπαίρνει και μας δεσμεύει αίροντας τις αντιστάσεις μας.

Με το διήγημα Ο δισ-θανής αρχίζει η συλλογή, με το διήγημα Η δίσ-τομη σπάθα ολοκληρώνεται, σαν αυτό το δις να διατρέχει όλη τη συλλογή, επιδιώκοντας να μας ωθήσει να αποκαλύψουμε τη διπλή ταυτότητα προσώπων, τη διττή ανάγνωση καταστάσεων, το δίπολο πραγματικό – παράλογο κι έτσι να καταλάβουμε εκείνα τα «πολλά» που «δεν θέλουμε να τα καταλάβουμε, δεν μας βολεύει» (σ. 109). Η γραφή του Ανδρέα Μήτσου πασχίζει να μας ξεβολέψει, γιατί πιστεύει – νομίζω – ότι ο αγώνας της αποκάλυψης του μη αυτονόητου, της υπέρβασης του τετριμμένου διευρύνει το πεδίο της γνώσης, πλουτίζει ποιοτικά το συναίσθημα, νοηματοδοτεί εντέλει την ουσία των νοημόνων όντων.

Ο Καουμπόης του Αλίμου ήρθε με το δικό του ήθος, μοναχικός κι απρόβλεπτος, αθώα αιχμηρός, να μας συντροφεύει προστατευτικά, να μας στηρίζει παραμυθητικά όταν αμβλύνονται οι βεβαιότητές μας, αρκεί να του το επιτρέπουμε! Τον οφείλουμε στον Ανδρέα Μήτσου και την υπέροχη τέχνη του!

Η Χρύσα Αλεξοπούλου είναι διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η τελευταία συλλογή («Πορείες κατάδυσης», εκδ. Περισπωμένη, 2020) βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών με το βραβείο «Λάμπρος Πορφύρας 2021»