Δεν χρειαζόμαστε μεταφυσικά μυστήρια

Να λύσουμε πρώτα απ’ όλα μια παρεξήγηση: ο ομότιμος καθηγητής του Tufts University δεν υποστηρίζει, στο όνομα του αθεϊσμού, ότι δεν έχουμε ψυχή. Η ψυχή αυτή, όμως, αποτελείται από πολλά μικρά ρομπότ. «Ο εγκέφαλός μας, το σώμα μας ολόκληρο, είναι φτιαγμένο από κύτταρα», λέει σε μια μακροσκελή συνέντευξή του στο New York Times Magazine με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «I’ve Βeen Τhinking». «Κάθε κύτταρο είναι από μόνο του ένας ζων οργανισμός. Εχει ένα είδος ατζέντας: προσπαθεί να επιζήσει. Πρέπει να εξασφαλίζει αρκετή ενέργεια για να μπορεί να συνεχίζει. Εχει έναν μεταβολισμό. Είναι απόγονος μιας σειράς ζώντων κυττάρων που ένωσαν τις δυνάμεις τους για να δημιουργήσουν ένα πολυκυτταρικό σώμα. Αυτά είναι τα μικρά ρομπότ. Αν κοιτάξεις μέσα τους, πώς κουνιούνται; Πώς οι νευρώνες στέλνουν σήματα σε άλλους νευρώνες; Διαθέτουν τρισεκατομμύρια κινητήριες πρωτεΐνες και οι κινητήριες πρωτεΐνες δεν είναι ζωντανές. Είναι μακρομόρια. Μεταφέρουν πράγματα κατά μήκος αυτών των μικρών λεωφόρων στον εγκέφαλο. Η ζωή δεν θα μπορούσε να υπάρχει χωρίς τις μοριακές μηχανές που δουλεύουν αυτή τη στιγμή στο σώμα μας. Η ζωή και η συνείδηση του ανθρώπου οφείλονται σε αυτές τις απίστευτα ευφυείς κοινοπραξίες μικρών ρομπότ».

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν θέλουν να τους εξηγούν τα μαγικά κόλπα. Εκείνος δεν ανήκει σ’ αυτούς. Οταν βλέπει ένα μαγικό κόλπο, θέλει να ξέρει πώς γίνεται. Και θέλει να πει και στους άλλους ότι δεν χρειάζονται θαύματα, χρειάζεται απλώς να κατανοήσουν τον κόσμο όπως είναι, και είναι καταπληκτικός. «Σέβομαι το άγχος που νιώθουν οι άνθρωποι μπροστά στην εγκατάλειψη των μαγικών συνταγών. Νιώθω κι εγώ αυτό το άγχος. Οσο περισσότερο καταλαβαίνω όμως τα πράγματα που δεν καταλάβαινα, τόσο αυτό το άγχος υποχωρεί. Στο τέλος του βιβλίου μου “Η επικίνδυνη ιδέα του Δαρβίνου”, παραθέτω τον δικό μου μικρό ύμνο στη ζωή και το σύμπαν: την παρτιτούρα του παραδοσιακού τραγουδιού “Tell Me Why”. Αυτός είναι ο Θεός μου – πιο όμορφος απ’ οτιδήποτε θα μπορούσα να φανταστώ, και καθόλου μαγικός».

O Ντάνιελ Ντένετ δεν κρύβει ότι φοβάται τα δημιουργήματα της Τεχνητής Νοημοσύνης, τα GPT-3 και ChatGPT. Αλλά για έναν συγκεκριμένο λόγο: επειδή έχουν την ικανότητα να αναπαράγονται. «Δεν χρειάζεται να είσαι ζωντανός για να εξελίσσεσαι. Οι ιοί δεν είναι ζωντανοί, αλλά εξελίσσονται. Τα πράγματα εξελίσσονται επειδή μπορούν. Αυτό που χρειάζεται λοιπόν δεν είναι λογοκρισία, αλλά κάτι σαν καραντίνα, ώστε να αποτρέπεται η διάδοση πολιτισμικών παραλλαγών που μπορεί να καταστρέψουν τον πολιτισμό, να καταστρέψουν τη δημοκρατία. Η κοινωνία εξαρτάται από την εμπιστοσύνη και η εμπιστοσύνη απειλείται σοβαρά από την αναπαραγωγική δύναμη της Τεχνητής Νοημοσύνης».

Πριν από λίγους μήνες, αναφερόμενος στην ΑΙ, ο επικεφαλής επιστημονικός σύμβουλος της Microsoft Ερικ Χόρβιτς εξέφρασε την εκτίμηση ότι ίσως να μπαίνουμε σε έναν μετα-γνωσιολογικό κόσμο, όπου κανείς δεν θα ξέρει τι συμβαίνει λόγω της ικανότητας αυτών των συστημάτων να χειραγωγούν, να δημιουργούν εναλλακτικές πραγματικότητες. Η φράση αυτή είναι πολύ τρομακτική, λέει ο Ντένετ. Κάτι που θεωρούσαμε ανέκαθεν δεδομένο, η ύπαρξη συμφωνημένων σημείων αναφοράς και πηγών της κοινής γνώσης, δεν είναι πλέον δεδομένο. Πρέπει λοιπόν να προσπαθήσουμε να το ξαναβρούμε.

Με ποιον τρόπο; Με την ανάδειξη των συνθηκών υπό τις οποίες η γνώση είναι δυνατή. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο βρετανός μαθηματικός Αντριου Γουάιλς απέδειξε το θεώρημα του Φερμά, που ταλαιπωρούσε τους μαθηματικούς για αιώνες. Πώς το ξέρουμε ότι το έκανε; Επειδή η κοινότητα των μαθηματικών στην οποία ανήκει εξέτασε εξονυχιστικά τη λύση και συμπέρανε πως «ναι, το έκανε». Αυτό το μοντέλο εποικοδομητικής και ανταγωνιστικής αλληλεπίδρασης είναι το κλειδί της γνώσης, λέει ο Ντένετ. «Ο πιο αξιόπιστος δρόμος για την αλήθεια περνάει από την επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών διανοητών που σκέπτονται με τον ίδιο τρόπο και αφιερώνουν πολύ χρόνο προσπαθώντας να φτάσουν στην αλήθεια – και δεν υπάρχει αλγόριθμος γι’ αυτό».

Nα λύσουμε άλλη μια παρεξήγηση: το «I’ve Βeen Τhinking» δεν είναι ένα βιβλίο για άθεους, είναι ένα συναρπαστικό βιβλίο για τη χαρά της ζωής. Και το μήνυμα του συγγραφέα είναι πως για να ζήσουμε καλά δεν χρειαζόμαστε μεταφυσικά μυστήρια.

Σε μια ψευδαίσθηση

Συγγραφέας βιβλίων όπως  το «Consciousness explained» και το «Breaking the spell», ο αμερικανός φιλόσοφος δεν έχει πρόβλημα με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των ανθρώπων – αν και θεωρεί ότι περισσότεροι πιστεύουν στην πίστη στον Θεό απ’ όσους πιστεύουν στον Θεό. Και οι πρώτοι πολύ δύσκολα εξετάζουν το ενδεχόμενο να κάνουν λάθος. Ο ίδιος κάνει συχνά αυτή την ερώτηση στον εαυτό του, εκείνοι όχι. Και τους καταλαβαίνει: φοβούνται αυτό που μπορεί να ανακαλύψουν. «Μου αποδίδουν συχνά τη φράση: “Δεν υπάρχει ευγενικός τρόπος να πεις στους ανθρώπους ότι αφιέρωσαν τη ζωή τους σε μια ψευδαίσθηση”. Αυτό που στην πραγματικότητα είπα ήταν: “Δεν υπάρχει ευγενικός τρόπος να ζητήσεις από τους ανθρώπους να σκεφτούν μήπως αφιέρωσαν τη ζωή τους σε μια ψευδαίσθηση, αλλά μερικές φορές πρέπει να το κάνεις”».