Ο δεινός Οιδίπους

Ενα από τα απίστευτα μεγαλειώδη αινίγματα του παγκόσμιου πολιτισμού είναι ο μύθος του Οιδίποδα που κατακυρίευσε την ηθική και την πολιτική συνείδηση της αρχαίας Αθήνας, καταρχάς, της Ελλάδος και έως σήμερα του κόσμου ολόκληρου. Πώς η λογική ενός απλού ανθρώπου μπορεί να χωρέσει ότι ένας ήρωας που σκότωσε τον πατέρα του και ανίδεος κοιμήθηκε με τη μητέρα του, γεννώντας και τέκνα, θα γινόταν το πολιτισμικό κριτήριο της μεγάλης στιγμής στην ιστορία του ανθρώπου. Θυμίζω τον λαϊκό μύθο που τροφοδότησε την τραγική φόρμα και κληροδότησε στην ανθρωπότητα έναν ηθικό κώδικα πέρα από τη λογική, την ποίηση, τη φιλοσοφία και στις μέρες μας την Ψυχιατρική, δημιουργώντας ένα περιώνυμο σύνδρομο, ανιχνευτής σε όλες τις περιόδους της ανθρώπινης ιστορίας από την πρωτόγονη έως την πλέον σύνθετη πολιτική, ηθική, λογική, θρησκευτική, υγιεινή έκφρασή της.

Λόγω ηλικίας, δεν είδα, βέβαια, τον Οιδίποδα του Βεάκη, με σκηνοθέτη τον Φώτο Πολίτη (1919), είδα, όμως, όλους ανεξαιρέτως τους Οιδίποδες από έλληνες και ξένους ηθοποιούς, σε παραστάσεις στην Επίδαυρο, σε άλλα αρχαία θέατρα, αλλά και σε ιταλικές σκηνές. Ομολογώ πως κάθε φορά που βρίσκομαι ως θεατής ή αναγνώστης απέναντι στο έργο του Σοφοκλή, ο Φρόιντ είναι παρών ως «μπάστακας», δεν μπορούμε να αποφύγουμε ή να αγνοήσουμε ή να υποτιμήσουμε το περίφημο «σύμπλεγμά» του που κάθε φορά, αν το συνειδητοποιήσουμε, έστω και πρόχειρα, γεμίζουμε ενοχές για τα αισθήματα ή τα προβλήματα βίου που βιώνουμε. Οπως και να έχει το πρόβλημα, θα συμβιώνουμε για πάντα με τις αόρατες απειλές του βίου που υπάρχει δυνατότητα να μας οδηγήσουν στην οιδιπόδεια αμαρτία, έστω και εν νω!!

Δέος και φόβος

Εγραψα πριν από 49 χρόνια, τον Νοέμβριο του 1974 στο περιοδικό «ΘΕΑΤΡΙΚΑ» για τον «Δεινό Οιδίποδα», δεινό, διότι προκαλεί ο βίος του το «δέος» και «δέος» στην παλιά μας γλώσσα ήταν σημασία διάφορη από τον φόβο. Ο φόβος έχει εμφανές, ανιχνεύσιμο αίτιο, το δέος όχι, δεν γνωρίζει πόθεν, πού, πώς, πότε, προς τι και γιατί θα σε χτυπήσει. Το ονομάσαμε Μοίρα, Τύχη, ως εκ τούτου δεινοί είναι όλοι οι τραγικοί ήρωες, κατάρα, ζαριά!!:

«Ο άνθρωπος, “δεινότερος πάντων”, κινείται για τον Σοφοκλή μέσα στον ιστορικό χρόνο μεταξύ ορίων. Στα τέσσερα σημεία του ιστορικού ορίζοντα αντιστοιχούν οι σημάνσεις: παντοπόρος – άπορος, υψίπολις – άπολις. Ταυτόχρονα, ο άνθρωπος κινείται μέσα στον υπεριστορικό χρόνο μεταξύ των ορίων που σημαίνονται: νόμος – Δίκη, κακόν – εσθλόν. Στο σημείο “φυγής” και των δύο “οριζόντων”, του ιστορικού και του αν-ιστορικού, κείται ο Αϊδης – θάνατος.

Ο Οιδίπους, όπως και όλοι οι ήρωες του Σοφοκλή, συνθλίβεται ανάμεσα σε αυτές τις μυλόπετρες και μόνο κριτήριο παραμένει ο θάνατός του, η μόνη βεβαιότητα της ύπαρξής του. Και η ουσία του τραγικού ακριβώς σε αυτή τη βεβαιότητα βρίσκεται. Ο ιστορικός άνθρωπος χρησιμοποιεί αβέβαια μέσα για να φτάσει ένα βέβαιο σκοπό. Η ύβρις είναι η βεβαιότητα των μέσων. Ο Οιδίπους χρησιμοποιεί τους χρησμούς. Ομως, από την εποχή του Ηράκλειτου, που “η φύσις φιλεί κρύπτεσθαι”, ο θεός “σημαίνει”. Τα σήματα δεν είναι αυταπόδεικτα, έχουν χρείαν ερμηνείας. Ο Οιδίπους κάνει το λάθος να ερμηνεύσει τους χρησμούς με τα γεγονότα και, όντας των γεγονότων ο αυτουργός, βεβαιώνει τα σήματα με βάση τις προθέσεις του. Διατρέχει τον ιστορικό χώρο και τον ονομάζει (παντοπόρος), ύστερα πυργώνει την τυραννία των ονομάτων (υψίπολις). Φθέγμα (γλώσσα), ανεμόεν φρόνημα (πνεύμα), αστυνόμοι οργαί (πολιτική), μηχανόεν σοφόντι τέχνης (επινόημα και εφαρμογές) αποτελούν το πλέγμα πάνω στο οποίο ισορροπεί τον βίο του ως πολίτης.

Πλαστή πίστη

Ο Οιδίπους είναι κατεξοχήν πολιτικόν άτομο, εκπροσωπεί αυτό που λέμε προηγμένο πολιτισμό και βαστάζει τις αυξημένες ευθύνες που απαιτεί αυτός ο πολιτισμός από τα διακεκριμένα άτομά του. Καταφάσκει, λοιπόν, και την ποιότητα και την κλήση αυτού του πολιτισμού. Είναι κληρωτός του καιρού και κληρονόμος των καιρών. Μόνο που αυτή η πίστη μπορεί να αποδειχθεί πλαστή. Μπορεί να είναι “δόξα”, όχι γνώση. Ο Homo, Sapiens και Faber, αυτή η μορφή του Ιανού, εξυπηρετεί ένα σχέδιο, μια σκοπιμότητα έξωθεν καταστρωμένη ή είναι αποτέλεσμα μιας τυχαίας επιλογής, βιολογικής ή κοινωνικής που συνέχει τον κόσμο; Το πρόβλημα τίθεται εμμέσως, αλλά αρκούντως και σαφέστατα στον Σοφοκλή. Φαινόμενο το άτομο στον ορίζοντα του σχετικού αυτοαναιρείται. Ανεμόεις ή μηχανόεις ή και τα δύο, ο άνθρωπος ενεργεί, τόλμας χάριν, όπως ο Οιδίπους. Η μόνη και βέβαιη αναφορά του είναι τα έργα του.

Τα ανθρώπινα έργα, όμως, φαινόμενα από τη σκοπιά του θανάτου, δεν έχουν νόημα ή τουλάχιστον δεν έχουν το ίδιο νόημα με εκείνο που παίρνουν χωρίς αυτή την έξωθεν θέα. Ο θάνατος είναι άπορος και απολιτικός. Δεν είναι ποιότης του κόσμου, είναι η υπέρτατη ΑΜΗΧΑΝΙΑ. Το άτομο με τον θάνατο μεταβαίνει σε μια προσωπική σχέση του κόσμου. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο. Ο θάνατος δεν υπακούει στην κυβευτική. Ο Οιδίπους ως άτομο μπορούσε ή δεν μπορούσε να σωθεί στον Κιθαιρώνα, μπορούσε ή δεν μπορούσε να εγκαταλείψει την Κόρινθο, μπορούσε ή δεν μπορούσε να σκοτώσει τον Λάιο, μπορούσε ή δεν μπορούσε να λύσει το Αίνιγμα, μπορούσε ή δεν μπορούσε να παντρευτεί την Ιοκάστη, μπορούσε ή δεν μπορούσε να ρωτήσει το Μαντείο να ψάξει ή να μην ψάξει να βρει τον ένοχο.

Η ανθρώπινη τραγωδία

Αν και αυτές τις δυνατότητες προτίμησε, ή κάποιοι άλλοι (στην πρώτη περίπτωση) προτίμησαν γι’ αυτόν τις πρώτες, είναι τυχαίες επιλογές ή μια προδιαγεγραμμένη και αναγκαία πορεία; Και στις δύο περιπτώσεις η ελευθερία της εκλογής υπάρχει και θέτει το πρόβλημα της τραγικότητας. Αλλά εκεί τοποθετείται η ανθρώπινη τραγωδία; Γι’ αυτό είναι τραγικός ο Οιδίπους, επειδή τάχα, ανεξάρτητα από την τυχαία ή αναγκαία φύση του κόσμου, είναι καταδικασμένος να κάνει επιλογές; Ο άνθρωπος είναι τραγικός, γιατί δεν μπορεί να ΜΗΝ ΕΠΙΛΕΞΕΙ τον θάνατο και γίνεται τραγικότερος, όταν δεν μπορεί από το να τον επιλέξει. Είναι η περίπτωση της Αντιγόνης. Δεν είναι, άραγε, και η περίπτωση του Οιδίποδα; Ποια είναι η “δεινότης” του; Κάθε πράξη του είναι ένα βήμα που προκαλεί το δέον. Παντοπορεύεται προς την απορία. Πολιτεύεται προς την απώλεια. Διακυβεύεται. Εχων υπέρ ελπίδα, το τε μεν κακόν, άλλοτ’ επ’ εσθλόν έρπει. Βεβαιώνει την ύπαρξή του από την επιτυχία του. Ανάγει τη γέννησή του στην Τύχη και δεν ανάγει το θάνατό του στην Ανάγκη. Και μεταξύ του σχετικού και του απολύτου συντρίβεται. Η συντριβή του παρασέρνει και το έργο του. Περαίνων νόμοις χθονός, ου περαίνει θεών ένορκον δίκην. Οι ζώσες γενεές βροτών ισούνται με το μηδέν. Αν, λοιπόν, η ΖΩΗ είναι ΜΗ ΟΝ, ποιο είναι το ΟΝ; Αν η ουσία είναι ο θάνατος, τι άλλο από δεινότατον είναι ο άνθρωπος που ανοίκεια οργανώνει την απουσία; Φοβάμαι πως ο συλλογισμός είναι άμεσος. Ο Οιδίπους είναι δεινός, γιατί πιστεύει πως είναι παιδί της Τύχης, ενώ είναι παιδί της Ανάγκης. Αυτή η πλάνη είναι η τραγωδία».

Τιμή σε όλους τους ηθοποιούς παγκοσμίως που βίωσαν και μιμήθηκαν το οιδιπόδειο είδος, βάζοντας έναν καθρέφτη στον βίο μας!