Η άτεγκτη ιστορική ετυμηγορία του Ευριπίδη

^«Πατήρ πάντων πόλεμος»: αυτή η τελεσίδικη διαπίστωση για τα ανθρώπινα είναι του Ηράκλειτου και είναι αυτονόητο ότι κυκλοφορεί μέσα στη συνείδηση των ανθρώπων μετά από αυτόν. Είναι πρυτανεύουσα έννοια μέσα στην ιστορία, από τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη ως τους ιστορικούς όλων των αιώνων και των λαών.

Βέβαια ο Ηράκλειτος γνωρίζει το έτυμον της λέξης «πόλεμος», δηλαδή η σύγκρουση των πόλων, των άκρων. Πάνω σε αυτή την ξεκάθαρη σημασία στηρίχτηκαν όλες οι θεωρίες, όποιου λαού, όποιου πολιτισμού, όποιου κανόνα, έστω κι αν οι δράστες δεν γνώριζαν ούτε τον Ηράκλειτο ούτε τη Φιλοσοφία.

Ενα από τα θεμελιώδη έργα, όσον αφορά αυτό το πρόβλημα, είναι οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη. Κατ’ αρχάς είναι να μένει κανείς άναυδος, επιβεβαιώνοντας πώς ένας έλληνας συγγραφέας διαπιστώνει σε ένα θεατρικό κείμενο που παίχτηκε και παραστάθηκε στην Αθήνα του 5^ου αιώνα π.Χ. πώς μεγαλύνει την παιδεία, το πάθος και το ιδεολόγημα ενός λαού που υποφέρει και μαρτυρεί από τους Ελληνες! Διότι στις «Τρωάδες» ένας έλληνας ποιητής απευθύνεται σε έλληνες θεατές, σε ελληνικό αμφιθέατρο και θρηνεί για τα πάθη ενός άλλου λαού που ταπεινώνεται και υποφέρει από Ελληνες! Θυμίζω εδώ ξανά πως η λέξη «Δικαιοσύνη» είναι η Αρετή του Δικαίου και «Δίκη», «Δίκαιος» έννοιες που αναφέρονται στην ισορροπία.Ο Ευριπίδης αυτοεξορίστηκε από την Αθήνα, μην αντέχοντας τις αλήθειες της πόλης που τον ανέθρεψε και της Σαλαμίνας που τον γέννησε έγινε δικαστής, όπως ευτυχώς και πολλοί άλλοι στην παγκόσμια ιστορία που έγιναν δικαστές, καταδικάζοντας τα ολέθρια λάθη ηγετών και λαών. Στις «Τρωάδες» ο Ευριπίδης ξεδοντιάζει κάθε επηρμένη συνείδηση που, χρησιμοποιώντας τη δύναμη των όπλων ή των οικονομικών μέσων, ταπεινώνει αθώους ανθρώπους, λαούς και ιδέες.

Μια τραγωδία χωρίς θεό

Το 1977, σε κλειστό θεατράκι της οδού Καπλανών, ο σπουδαίος ζωγράφος μας Γιάννης Τσαρούχης αποφασίζει να αναμετρηθεί με το αρχαίο δράμα και ως σκηνοθέτης, ανεβάζοντας τις «Τρωάδες» του Ευριπίδη. Πρωταγωνιστές του, σημαντικοί ηθοποιοί του θεάτρου μας: Σμάρω Στεφανίδου, Σαπφώ Νοταρά, Εύα Κοταμανίδου, Αλίκη Γεωργούλη, Χρήστος Τσάγκας. Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»: «Οι “Τρωάδες” είναι από τη διάρθρωσή τους ένα πρόσφορο έργο για παρανόηση. Δίνει εξωτερικά την εντύπωση μιας μονοσήμαντης πράξης. Γύρω από τη δεσπόζουσα μορφή της Εκάβης, που βρίσκεται συνεχώς στη σκηνή, γύρω από ένα σταθερό κέντρο διαγράφονται ομόκεντροι κύκλοι τα επεισόδια. Η μέθοδος ΦΑΙΝΕΤΑΙ συσσωρευτική και εύκολα μπορεί να θεωρηθεί σαν μια τραγική μπαλάντα, όπου τα επεισόδια κρατούν το αφηγηματικό στοιχείο και τα χορικά τις επωδούς. Ολα αυτά θα στηρίζονταν κάπως, αν δεν υπήρχε στον Πρόλογο η Επιφάνεια των δύο θεών, του Ποσειδώνα και της Αθηνάς. Οι δύο αυτές παρουσίες δίνουν σε όλη την τραγωδία μια διάσταση βάθους τέτοια που η παρατακτική φαινομένη ροή της αφήγησης να είναι συνεχώς παγιδευμένη μέσα σε αυτή τη δομή βάθους. Η πρώτη λειτουργεί ως ιστορία, η δεύτερη ως θεολογία. Αν το αγνοήσουμε, γίνεται λογικό λάθος. Η τραγωδία γίνεται “δράμα”, με την ευρωπαϊκή σημασία της λέξης, ακόμη αλληγορία της ιστορίας, διδακτική θεατρική σύνδεση, ίσως, συγκινησιακό ενδόσιμο. Δεν μπορώ να αγνοήσω το γεγονός πως οι “Τρωάδες” παίχθηκαν μετά τη σφαγή των Μηλίων από τους Αθηναίους. Το γεγονός έχει αποτυπωθεί ιδιοφυώς από τον Θουκυδίδη στην Ιστορία του. Η αφήγηση του ιστορικού έχει μια διαλεκτική δύναμη αξιοθαύμαστη και ο λόγος δραματική κίνηση. Δεν είναι, όμως, τραγωδία, γιατί λείπει ακριβώς η άλλη διάσταση που στον Ευριπίδη μπάζουν στον θεατρικό μύθο οι θεοί. Ο θεός απουσιάζει από τον Θουκυδίδη, υπάρχει, αλλά δεν μετέχει στο παιχνίδι. Ο Θουκυδίδης δεοντολογεί, ο Ευριπίδης οντολογεί.
Ο ιστορικός παράγει τα γεγονότα ΕΙΚΟΤΩΣ (η πιο συχνή λέξη στον Θουκυδίδη) και μέσα στο εικός θεμελιώνει ένα ιστορικό δέον. Ο Τραγικός παράγει τα γεγονότα δεόντως και μέσα στο δέον θεμελιώνει μια άτεγκτη όντως ούσα θεϊκή τάξη. Η από μηχανής παρουσία των θεών στον Ευριπίδη κάνει τη θεολογία τραγικότερη, γιατί ακριβώς είναι μηχανιστική. Στον Αισχύλο και τον Σοφοκλή οι θεοί διαλέγονται με τους ανθρώπους κι όταν έχουν προδιαγράψει τη μοίρα τους. Στον Ευριπίδη αποφασίζουν απλώς. Οταν η Εκάβη, στο επίπεδο που κινείται, ειρωνεύεται την ανθρώπινη αντίληψη για τους θεούς, προσπαθώντας να βρει λογικά επιχειρήματα στην απιστία της Ελένης, θα μπορούσε να πείσει, αν δεν είχε προηγηθεί στον Πρόλογο η Αθηνά που δρα ακριβώς όπως δεν πιστεύει η Εκάβη ότι έδρασε η Αφροδίτη. Μια τραγωδία χωρίς θεό μπορεί να προκαλέσει το έλεος. Φόβο, όμως, μόνο η παρουσία του θεού εμβάλλει».

Καταδίκη της αλαζονείας

Πόσο περήφανοι πρέπει να νιώθουμε κάθε φορά που βλέπουμε τις «Τρωάδες» και εισπράττουμε την καταδίκη της αλαζονείας, της βίας Ελλήνων εις βάρος αλλόθρησκου, αλλόφυλου, αλλόγλωσσου λαού. Ισως τότε να αντιλαμβανόμαστε σε βάθος τι σήμαινε Δημοκρατία, όχι μόνο ως θεσμός διακυβέρνησης, αλλά ως ελευθερία αδέσμευτη λόγων και πράξεων.

Κατά την ταπεινή μου γνώμη, η βαθύτερη και τιμιότερη γνώση της Αρχαίας Δημοκρατίας δεν ήταν ο ύμνος της στον «Επιτάφιο» του Περικλή, αλλά η άτεγκτη ιστορική ετυμηγορία του Ευριπίδη στις «Τρωάδες». Πολλούς αιώνες πριν από τον Φρόιντ, ένας λαός έβλεπε απέναντί του τις πράξεις του και τις καταδίκασε αιωνίως!