«Παραλία της πετσέτας» ή «παραλία της ξαπλώστρας»;

Βασίλης Βαμβακάς

αναπληρωτής καθηγητής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης

Δύο παράλληλες ουτοπίες

H «παραλία της πετσέτας» και η «παραλία της ξαπλώστρας» αποτελούν δύο διαφορετικές εκδοχές της ίδιας υλοποιήσιμης ουτοπίας. Το κίνημα της πετσέτας ανέδειξε τη διαφορά τους με τον πιο δυναμικό τρόπο. Εντούτοις θα πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας ότι αυτές οι δύο διαφορετικές «φιλοσοφίες» διακοπών, διεκδικούν το ίδιο αντικείμενο, την «απόδραση» από την καθημερινότητα, την οπτική ή σωματική επαφή με τη θάλασσα, μια προσωρινή αλλά απολύτως εφικτή συνθήκη εξόδου από την εργασιακή ή άλλη καταναγκαστική ρουτίνα. Αλλωστε πριν ανακαλυφθούν κάπου στα τέλη της δεκαετίας του 1980 οι «λουξ» αποδράσεις στις ενοικιαζόμενες ξαπλώστρες – ομπρέλες οι θαμώνες τους ήταν αυτοί που είχαν επιδοθεί στην εμπειρία της πετσέτας – ψάθας και μεταφερόμενης ομπρέλας. Ομως αυτή η συνήθεια με την πάροδο των ετών έμεινε μόνο για όσους αναζητούσαν τον εξωτισμό μιας «ερημικής» παραλίας. Σχεδόν το σύνολο των υπολοίπων λουομένων επέλεγε να απολαύσει τη με χωρίς σωματικό κόπο θαλάσσια διασκέδαση (μπάνιο, ηλιοθεραπεία, ρακέτες, φρέντο, μπιτ) με αντίτιμο που όλο και αυξανόταν χρόνο με τον χρόνο και με ακραίες προεκτάσεις εικονικής χλιδής όπως την πρόσφατη περίπτωση του υποβρύχιου σερβιτόρου στη Ρόδο.

Εκτοτε η πιο φυσιολατρική και μοναχική επιλογή της «παραλίας με πετσέτα» αντιπαραβαλλόταν στην προέκταση της αστικής άνεσης και διασκέδασης στους παράκτιους χώρους. Αλλωστε ακόμη και ένα μέρος των λουομένων που για διάφορους λόγους μέχρι σήμερα αρνούνταν την ηγεμονία της ενοικιαζόμενης ξαπλώστρας μετέφεραν καρεκλάκια και άλλα εξαρτήματα που έδιναν την εντύπωση της επέκτασης του σαλονιού τους στο φυσικό περιβάλλον της παραλίας. Κατ’ αυτή την έννοια η σημερινή εξέγερση του «κινήματος της πετσέτας» δεν βάζει μόνο εύλογα διλήμματα μεταξύ επιχειρηματικότητας και δικαιωμάτων πρόσβασης στον δημόσιο χώρο, δεν επαναφέρει απλά το ζήτημα των κρατικών ελέγχων απέναντι στην ιδιωτική – εμπορική αυθαιρεσία. Μαζί με αυτά, αποτελεί και μια κίνηση επανασύνδεσης δύο κοινωνικών ομάδων που ειδικά μέχρι την κρίση της πανδημίας φαίνονταν εντελώς απομονωμένες. Τους «εναλλακτικούς» ή οικονομικά πιο αδύναμους και τους mainstream ή οικονομικά ισχυρότερους λουόμενους που όλοι τους αναζητούν την ίδια θάλασσα, τον ίδιο ουρανό. Η δημοκρατία των διακοπών επανέρχεται ως αίτημα.

Poka-Yio

καλλιτέχνης, αναπληρωτής καθηγητής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών

Ελέησον!

Το Κίνημα της Π είναι ένα υπέροχο κίνημα. Το αμέσως καλύτερο από το κίνημα των Αγανακτισμένων. Οι Αγανακτισμένοι δούλευαν για ένα μη-χειρότερο μέλλον, για να περισώσουν ό,τι μπορούσαν. Το Kίνημα της Π έχει κι αυτό έναν φόβο κρυμμένο κάτω από την πετσέτα. Πως δεν θα βρούμε βότσαλο να βολέψουμε τον ιερό κώλο μας. Φίλοι και γνωστοί ποστάρουν έξαλλοι για τις ομπρέλες. Ολοι, στα κρυφά, θεωρούμε τον εαυτό μας Θεϊκό Βρέφος αμόλυντο που δικαιωματικά λούζεται σε νερά και παραλίες αμόλυντες. Περιφέρουμε τη σπουδαιότητά μας και γινόμαστε έξαλλοι στην πιθανότητα κάποιος να μας χρεώσει, να γίνει μεσάζων στην ατομική μας πρόσβαση στον Παράδεισο, στη Γαλάζια Λίμνη. Το ελληνικό καλοκαίρι είναι η άφεση αμαρτιών για όλα τα στραβά που κάνουμε όλο τον χρόνο. Αφού έχουμε free-pass στον Χαμένο Παράδεισο έχουμε ήδη συγχωρεθεί, άρα πάμε πάλι να κάνουμε μια από τα ίδια και φέτος τον χειμώνα. Αθωωθήκαμε, ελεηθήκαμε ξανά. Τη σκαπουλάραμε! Η χαμένη αθωότητα δεν χάθηκε ποτέ. Είμαστε καθαροί, όπως οι παραλίες μας.

Θα έλεγα ψέμα αν έλεγα πως δεν μου αρέσουν οι μοναχικές παραλίες. Θα έλεγα ψέμα αν έλεγα πως δεν μου αρέσει ο παράδεισος. Από την άλλη οι ξαπλώστρες μού προσφέρουν την τιμωρία εδώ και τώρα, είναι το επέκεινα στην πιο τρανταχτή του μορφή, άρα αξίζουν και κοστίζουν, τουλάχιστον το ίδιο αν όχι περισσότερο για εμάς τους ενοχικούς. Γιατί η τιμωρία είναι ένα βίτσιο που έχει υψηλό αντίτιμο. Οσο πιο πολλοί συνωστιζόμαστε στις συστοιχίες ομπρελών τόσο περισσότεροι βράζουμε στο ίδιο καζάνι. Αυτού του είδους η (Θεία) Κοινωνία είναι ακόμα καλύτερη, πιο «Μοντέρνα». Ακομπλεξάριστα Προτεσταντική. Το Καροτέν μου και η Νιβέα σου είναι ισότιμα. Τα λαδωμένα μόρια που άφησες στην ξαπλώστρα ενώνονται με τη δική μου λίγδα. Ενωθήκαμε! Εδώ και τώρα, σε αυτή την κολυμβήθρα του Σιλωάμ είμαστε επιτέλους Ιδιοι. Προσωπικά ξεχνάω για λίγο την πλαδαρή σπουδαιότητά μου όταν περιστοιχίζομαι από σφιχτές κρεάτινες μάζες και αφράτες φωνασκίες. Μου υπενθυμίζει τη φθαρτότητά μου και την αλαζονεία που κουβαλάω ακόμα και στον καύσωνα επιθυμώντας μια θέση στον ήλιο, ιδανικά στην μπροστινή σειρά. Κρατήστε τον Παράδεισό σας, εσείς οι εκλεκτοί ανάμεσά μας, στις παρθένες, αμόλυντες παραλίες. Εσείς αξίζετε να τις «μολύνετε» πρώτοι. Εμείς θα καούμε με χαμηλό δείκτη προστασίας, στο ίδιο καζάνι.

Ιρις Λυκουριώτη

αρχιτέκτων

αναπληρώτρια καθηγήτρια, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας

Θα ξεχάσουμε να ζούμε με τη θάλασσα;

Οι θάλασσες και οι ακτές σε κάθε τόπο του πλανήτη είναι διαφορετικές. Πάνω σε αυτόν τον καμβά παραθαλάσσιων οικοσυστημάτων και αλληλεξαρτώμενων ενδιαιτημάτων τεράστιας κλίμακας, οι άνθρωποι ορίζουν τη μοίρα τους και πλέκουν τη ζωή τους, κάθε μέρα, με συνήθειες και με τη συγκρότηση γνωσιακών παραδειγμάτων που τους επιτρέπουν να φτιάχνουν τεχνουργήματα ώστε να προστατευτούν, να ταξιδέψουν, να φάνε. Αλλά και να γιορτάσουν συμβολικά, επικυρώνοντας στην κοινότητά τους το νόημα που τους κάνει να συνεχίζουν να μοχθούν με το σώμα τους, για να υφαίνουν τη ζωή τους μαζί με άλλα πλάσματα και φυσικά φαινόμενα, τις παλίρροιες, τα μπουρίνια και τα ρεύματα, επιτελώντας ένα μεγάλο κατόρθωμα του ανθρώπινου πολιτισμού, την εξημέρωση της ζωής μας πάνω στη θάλασσα και στις ακτές.

Το δίλημμα λοιπόν δεν είναι ανάμεσα στην ξαπλώστρα ή την πετσέτα, δύο εκδοχές μιας ιστορικής κοινωνικής και καπιταλιστικής σχέσης που λέγεται τουρισμός και εμπορευματοποίηση του ελεύθερου χρόνου. Για την ακρίβεια, συντελείται κάτι πέρα και έξω από αυτό, ειδικά σε μία χώρα αρχιπέλαγος όπως η Ελλάδα: όσο οι άνθρωποι της θάλασσας γίνονται εργάτες ή καταναλωτές περιφραγμένων τουριστικών προϊόντων, παύουν να μαθαίνουν τη θάλασσα, τα παραθαλάσσια ενδιαιτήματα, τα θαλάσσια ταξίδια, τον έλεγχο του θαλάσσιου χώρου, τον καιρό και τη θέση των ανθρώπων. Ολα αυτά δεν μπορούν να υπάρξουν έξω από την επικράτεια αυτών που καλούνται κοινά, θαλάσσια, παραθαλάσσια και μη. Ο κόσμος και η παγκόσμια οικονομία κινείται και θα κινείται μέσα από τους θαλάσσιους δρόμους. Αν δεν κατανοήσουμε την πολυπλοκότητα της παράκτιας ζωής και δεν συνεχίσουμε να μαθαίνουμε τη θάλασσα από γενιά σε γενιά, τότε θα ξεχάσουμε να ζούμε με, μέσα και δίπλα στη θάλασσα, χάνοντας μεγάλο μέρος της ζωής μας αλλά και της πολιτειακής μας κυριαρχίας στον ζωτικό μας θαλάσσιο χώρο. Η πραγματική και όχι τουριστική απόλαυση έρχεται από την εκπαιδευμένη αυτοπεποίθηση ότι μπορείς να πλοηγείς το σώμα σου μέσα στο περιβάλλον και στην κοινότητα προστατεύοντάς τα όλα, με ισορροπία, με γνώση και με όρια, μέσα στα σύνθετα οικοσυστήματα που είναι και οι παραλίες. Εχει έρθει η ώρα να φανταστούμε ένα νέο κοινωνικό και πολιτειακό σύστημα που να εξυπηρετεί αυτόν τον στόχο. Για να επιβιώσουμε εμείς. Ο πλανήτης θα ζήσει και χωρίς εμάς.

Ραλλού Παναγιώτου

εικαστικός

Ενα τοπίο για να το αισθανθείς

«Στον Φάρο» ήταν πάντα η ομόφωνη απάντηση ακόμη και από ετερόκλητα σύνολα σαν το δικό μας. Δεν ήταν μόνο η θάλασσα και οι κίτρινες καμπύλες τις άμμου, με τους κόκκους  απαλούς και αστραφτερούς  να παραμένουν ανυποχώρητοι ενάντια σε νερό και άνεμο με την αριθμητική και χρονική υπεροχή της απεραντοσύνης. Δεν ήταν οι σχηματισμοί των λεπτών βλαστών των φυτών που προεξείχαν από την ξηρή και ζεστή επιφάνεια σαν πίροι που συνδέουν το αρχέγονο με το παροντικό, σαν ισχνές γραμμές πινέλων με τα μικρότερα νούμερα, αυτά που οι ζωγράφοι χρησιμοποιούσαν για το περίγραμμα από φευγαλέες σιλουέτες. Ούτε ήταν για τις απαλές γωνίες του τοπίου, σχηματισμένο σαν την αναπνοή στον λαιμό μια πανάρχαιης καμήλας, επιφανειακά ήρεμο και υπνωτικό αλλά με ένα ρυθμό χθόνιο που ερχόταν από τα έγκατα. Ηταν γιατί αυτό ήταν ένα τοπίο που μπορούσες να το αισθανθείς αλλά δεν μπορούσες  να το δαμάσεις, μπορούσες να το αισθανθείς αλλά δεν μπορούσε να είναι ιδιοκτησία σου. Η ιδιοσυγκρασία του διαδοχικά ήπια και άγρια, πάντα εκτεθειμένη. Με έναν «θρόνο» σε μια αιχμηρή γωνία της ακτής για έναν εσωτερικό «Ξέρξη» να χτυπά τη θάλασσα και τα περαστικά κοπάδια από αφρόψαρα. Ηταν ο τρόπος που απλά βρισκόταν εκεί, μια κρυφή αίσθηση σε κοινή θέα, δίπλα στον χωματόδρομο που περνούσε μέσα από γαλάζια αγκάθια, τον δρόμο που ήξεραν και έπαιρναν όλοι. Οι αισθήσεις εντείνονταν καθώς πλησίαζες, ο ήλιος θα ξάσπριζε το κίτρινο του τοπίου και το χρώμα της θάλασσας θα εμπεριείχε χρωματικές μικρολεπτομέρειες, αναρίθμητα ασημένιες και ανοιχτού μπλε αντανακλάσεις, ποτέ τροπικού τιρκουάζ μόνο ανοιχτές μπλε. «Ελα, θα σας πάω στον καινούργιο δρόμο, στην άσφαλτο και το beach bar, το εγκαινίασαν οι παπάδες για την ημέρα περιβάλλοντος», «μην κοιτάς έξω, μην κοιτάς, δεν θα περάσουμε ποτέ ξανά από τον Φάρο». Η περιοχή θα μείνει πιο φτωχή,  γνωστή για τα δύο πράγματα που την έκαναν μια πόλη για να περνάς κι όχι να μένεις, καταστρέφοντας το τοπίο και τους λουόμενους σε έναν πίνακα του Πικάσο που θα είχε για πάντα, με μια ριξιά.

Γιώργος Τζιρτζιλάκης

καθηγητής, Τµήµα Αρχιτεκτόνων, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας

Από το σανατόριο στον ηδονισμό της παραλίας

Δεν νομίζω ότι έχει προηγούμενο σε ευρωπαϊκή χώρα ένα κίνημα να διεκδικεί την εφαρμογή του νόμου και οι εκπρόσωποι της κυβέρνησης και οι δημοτικοί άρχοντες – στον πέμπτο χρόνο άσκησης της εξουσίας τους – αντί να δρουν άμεσα υπερβάλλονται σε μαχητική ρητορική («θα») ακόμη και μηδενική ανοχή! Πέραν, όμως, αυτής της φαιδρής πραγματικότητας η μιντιακή ετικέτα «κίνημα της πετσέτας» επαναφέρει παραδόξως ορισμένες πολιτισμικές αντιφάσεις που αποφεύγουμε να εξετάσουμε: Η «πετσέτα» και η «ξαπλώστρα» είναι δύο πολιτισμικές κατασκευές, δύο διαφορετικά lifestyles, δύο εκδοχές σωματικότητας και προπάντων δύο μορφές διαμεσολάβησης με ό,τι κάποτε αποκαλούσαμε φυσικό περιβάλλον. Ωστόσο, η κρίσιμη αντίθεση που ανασύρουν είναι ανάμεσα στο πιο «φυσικό» (πετσέτα) και το καθαρά «πολιτισμικό» (ξαπλώστρα, μπιτς μπαρ κ.ά). Και βέβαια αποκαλύπτουν τον σταθερό διχασμό μας ανάμεσα στη συνείδηση και τη συμπεριφορά, η οποία απέκτησε πλέον εξόφθαλμες θεαματικές παρενέργειες που διαπλέκονται με τη χυδαία καταπάτηση του κοινού δημόσιου εδάφους.

Η «πετσέτα» διεκδικεί τη νατουραλιστική ψευδαίσθηση και μια μεγαλύτερη ψυχοσωματική ενότητα με το περιβάλλον. Ενώ η «ξαπλώστρα» μεταφέρει αντικείμενα από το εσωτερικό του σπιτιού (καναπές – κρεβάτι, κουρτίνα) και τη χωροταξία της πόλης (μπαρ) στην παραλία. Αν θέλουμε, όμως, να είμαστε πιο ακριβείς, το κατεξοχήν πρότυπό της είναι η νεωτερική «ξαπλώστρα» (lounge chair) των μεσοπολεμικών σανατορίων. Δηλαδή ένα υγιεινιστικό παράδειγμα ηλιασμού και αποτροπής της επαφής που, εν προκειμένω, εξαπλώνεται επιθετικά και ελέγχει το καταπατημένο έδαφος. Ενα θεραπευτικό «μη μου άπτου» που αντιστρέφεται σε δηλωτική ηδονιστική στάση. Εκτός τούτου, η πολύτιμη αυτή διεκδίκηση της «ελεύθερης παραλίας» – ένα από τα σημαντικότερα αυθόρμητα κινήματα των τελευταίων χρόνων – νομίζω ότι αντηχεί την αγανάκτηση και το άγχος μιας αδύνατης επιστροφής σε μια φυσική συνθήκη που βλέπουμε να χάνεται χωρίς να διαθέτουμε αναγνωρίσιμες δυνατότητες αναστροφής. Ενας πόθος παλιννόστησης στο επέκεινα της επιθυμίας του «ελληνικού καλοκαιριού».

Πάνος Δραγώνας

καθηγητής, Τµήµα Αρχιτεκτόνων, Πανεπιστήµιο Πατρών

Υποδομές αδράνειας

Κατά τον 19ο αιώνα ήταν διαδεδομένη η χρήση των μηχανών κολύμβησης. Οι λουόμενοι έμπαιναν σε ατομικούς θαλάμους τους οποίους μετέφεραν άλογα στη θάλασσα. Εκεί άλλαζαν ρούχα και μόνο όταν έφταναν σε απόσταση από την ακτή, βουτούσαν στο νερό προστατευμένοι από τα αδιάκριτα βλέμματα. Στις ημέρες μας τα δεδομένα είναι πολύ διαφορετικά. Η ανάγκη διαφυγής από την πόλη αποτελεί μαζικό αίτημα το οποίο λαμβάνει τεράστιες διαστάσεις λόγω του φαινομένου του υπερτουρισμού. Οι παραλίες φαντάζουν πλέον λιγοστές σε σχέση με τις ανάγκες που έχουν να αντιμετωπίσουν. Η επιθυμία διαφυγής διατυπώνεται διαφορετικά για τον καθένα και δεν μπορούμε να θεωρήσουμε ως δεδομένο τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται ιδανικά μια παραλία. Θα περίμενε κανείς να υπήρχαν πολλές διαφορετικές επιλογές αναψυχής. Βλέπουμε όμως να κυριαρχούν δύο αφηγήματα: στο ένα εκφράζεται η επιθυμία για μια παραλία δίχως υποδομές, έχοντας απαλλαγεί από τον εξοπλισμό, τα ενδύματα και τις συνήθειες της πόλης. Ενώ στο άλλο η ακτή αντιμετωπίζεται ως ένας οργανωμένος χώρος ανάπαυσης ή και απόλαυσης του σώματος. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε να κάνουμε με μια άρνηση της πόλης, ενώ στη δεύτερη με τη διστακτική κατοίκηση της φύσης. Στην οργανωμένη παραλία το κουρασμένο σώμα απαιτεί υποδομές, όχι για να κρυφτεί από τα αδιάκριτα βλέμματα όπως στη Βικτωριανή Αγγλία, αλλά για να προσαρμοστεί στο φυσικό περιβάλλον και να μπορέσει να απολαύσει το τοπίο. Η δημιουργία των υποδομών αυτών θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για ευφάνταστες, ποιητικές ερμηνείες της ανάγκης του σύγχρονου ανθρώπου για διαφυγή στην ακρογιαλιά. Δυστυχώς κάτι τέτοιο δεν φαίνεται να συμβαίνει. Για την ώρα διαπιστώνουμε πως ένα επιπόλαια σχεδιασμένο μοντέλο αναψυχής, το οποίο αναπαράγει συγκεκριμένα στερεότυπα, εξαπλώνεται ταχύτατα σε μεγάλο μήκος των ελληνικών ακτών αδιαφορώντας για την αισθητική του τοπίου και το πνεύμα του τόπου.

Μάκης Μαλαφέκας

συγγραφέας

Χώρος και ταυτότητα

Να ένα κλασικό παράδειγμα αυθόρμητου κινήματος από τα κάτω, στο οποίο ο καθένας σπεύδει να προβάλλει εξ αποστάσεως και δι’ αλληλογραφίας τις επιταγές, τις νευρώσεις, και τα επιμέρους προκαθορισμένα του μοτίβα κατανόησης και ερμηνείας. Για κάποιους, πρόκειται για την πραγμάτωση μιας νεο-χίπικης φαντασίωσης, για την έκφραση της αναντίρρητης ανάγκης του μέσου ατόμου για επιστροφή στη φύση – σε μια πιο πρωταρχική ανθρώπινη κατάσταση. Για άλλους, ακόμη πενιχρότερα, για έναν βαθύ και ανείπωτο πόθο για τάξη και νομιμότητα, για «εφαρμογή των νόμων» (δεν αγωνίζομαι, δηλαδή, επειδή έχω δίκιο αλλά επειδή μου το επιτρέπει ένα κάποιο νομικό πλαίσιο – είναι οι ίδιοι που περίμεναν καρτερικά την τελεσίδικη απόφαση του Αρείου Πάγου για να πουν τους χρυσαυγίτες φασίστες). Αλλοι, πάλι, μας είπαν ότι το κίνημα αυτό «δεν θα έπρεπε» να ονομάζεται «της πετσέτας» γιατί το κάνει ευτελές, ίσως και μικροαστικό, και μήπως να προτιμήσουμε μια πιο λετριστική αβάν-γκαρντ προσέγγιση ξέρω ‘γω – ΜΙΑ ΧΑΡΑ είναι «της πετσέτας», όπως και «της κατσαρόλας», του «κίτρινου γιλέκου», και «της χαλβαδόπιτας» αν χρειαστεί. Γιατί όλα αυτά φέρουν την απόλυτη νομιμοποίηση της υλικής ανθρώπινης εμπειρίας, και μάλιστα της κοινής, «ολωνών μας». Η διεκδίκηση του χώρου πάνω ακριβώς στη χρήση του, και συγκεκριμένα στο ιδιαίτερο ύφος αυτής της χρήσης, έχει να κάνει με την επανοικειοποίηση της ίδιας μας της ταυτότητας, της ανεμπόδιστης και ισότιμης πρόσβασης στο κατεξοχήν τοπίο μας, τη θάλασσα· στον κατεξοχήν τρόπο μας, το ελευθεριακό «θα δούμε»· στον antebellum εαυτό μας: στο ποιοι ήμασταν προτού η Αγορά κηρύξει τον πλέον αδυσώπητο πόλεμο ενάντια σε οτιδήποτε μας ενώνει και μας προσδιορίζει.