«Η μνήμη είναι μέρος {LF}της φαντασίας μας»

Η Πιλάρ Κιντάνα από την Κολομβία είναι μια σύγχρονη γυναίκα που γράφει για τους προβληματισμούς που διατρέχουν τη χώρα της και τον κόσμο. Φεμινίστρια και πρώην καθολική, η συγγραφέας στο μυθιστόρημά της «Η σκύλα» (μτφ. Χριστίνα Θεοδωροπούλου, Πατάκης), εξερευνά τα ζητήματα της μητρότητας και ιδιαίτερα τη σκοτεινή πλευρά της. Αν και αστικής καταγωγής, έζησε για μια δεκαετία περίπου στην απομονωμένη παράκτια ζώνη του Ειρηνικού, που περιβάλλεται από ζούγκλα. Εκεί τοποθετεί την ιστορία της. Μια μαύρη νεαρή γυναίκα, η Νταμάρις, είναι παντρεμένη με έναν ψαρά, τον Ροχέλιο. Η πρώτη θέλει απεγνωσμένα να κάνει παιδιά. Ο δεύτερος είναι ένας βίαιος, μοναχικός άντρας. Για να γεμίσει το κενό, η Νταμάρις υιοθετεί μια σκύλα. Η σχέση των τριών αλλάζει μέσα στον πυκνό χρόνο του βιβλίου. Οι άνθρωποι δεν είναι μονοδιάστατοι σύμφωνα με την Κιντάνα. Συναλλάσσονται αδιάλειπτα με τις ενοχές, το σκληρό φυσικό περιβάλλον, τη χαμένη αγάπη, τους ρόλους, τις αδυναμίες και τα ορμέμφυτα. Ενα ειλικρινές ανάγνωσμα που μας δίνει το μέτρο των ζητημάτων του σήμερα, μέσα στις σχέσεις.

Ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά της γυναικείας λογοτεχνίας σήμερα;

Δεν μπορώ να υιοθετήσω εύκολα αυτό τον τίτλο. Σήμερα οι γυναίκες γράφουν για πολλά και διαφορετικά θέματα. Παρ’ όλ’ αυτά υπάρχουν ακόμη προκλήσεις. Εν αντιθέσει με τον άντρα που συνήθως επικεντρώνεται μέχρι τέλους σε ένα αντικείμενο, η γυναίκα ασχολείται με πολλά πράγματα ταυτόχρονα και ένα από αυτά είναι η φροντίδα της οικογένειας για παράδειγμα. Αυτό μπορεί να έχει αλλάξει με τα χρόνια, αλλά η γυναίκα είναι ακόμη επιφορτισμένη με πολυποίκιλες εργασίες, και αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην έχει άπλετο χρόνο για να συγκεντρωθεί στο γράψιμο. Οπότε ναι, διαφορές υπάρχουν, όμως τι σημαίνει γυναικεία λογοτεχνία δεν ξέρω ακόμη να ορίσω ακριβώς. Πιστεύω πως τελικά είναι μύθος.

Το μυθιστόρημα σας τοποθετείται στη ζούγκλα της Κολομβίας από την πλευρά του Ειρηνικού. Στοιχειωμένη, οργασμική, δολοφονική. Ενας κανονικός χαρακτήρας που περιέχει τη γέννηση και τον θάνατο. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα;

Η ζούγκλα είναι το μέρος των αναμνήσεών μου. Μεγάλωσα απότομα εκεί. Ξέρετε, έμενα στο μέρος αυτό, στην ακτή του Ειρηνικού όπως είπατε, για εννιά και κάτι χρόνια. Εγραψα το βιβλίο λίγο καιρό μετά αφότου έφυγα. Για εμένα η φύση είναι σπουδαία υπόθεση. Το μέρος εκείνο αποτελεί σημαντικό κομμάτι της εσωτερικής μου εξελικτικής διαδικασίας ως ανθρώπου. Εκεί όπου έπρεπε να βρεις καθημερινούς τρόπους για να επιβιώσεις, δίχως κανένα δίχτυ προστασίας.

Και η γλώσσα σας ακολουθεί τον ρυθμό του τοπίου. Είναι γεμάτη πόνο, αγωνία, βροχή και λάσπη και μερικές εκλάμψεις ευτυχίας. Πόσο δύσκολο είναι να αποτυπωθεί αυτό το περιβάλλον στις σελίδες σας;

Για μένα ήταν πολύ σημαντικό να πετύχω αυτή την υφή της ζούγκλας. Η μνήμη είναι μέρος της φαντασίας εξάλλου. Εχουμε στο μυαλό μας περιστατικά που ενδεχομένως υπήρξαν, όμως καθώς τα ξανασκέφτεσαι, εκείνα δημιουργούνται από την αρχή και πάλι. Αυτή εξάλλου είναι και η διαδικασία της γραφής. Δημιουργείς έναν κόσμο που δεν είναι ακριβώς εκεί. Μια από τις φιλοδοξίες μου όταν φτάνω σε μια ξένη χώρα είναι να παρατηρώ τον ουρανό. Οπου και να βρεθώ είναι διαφορετικός από εκείνον της χώρας μου. Οπως επίσης παρατηρώ τις χειρονομίες, τη γλώσσα, το φαγητό. Ετσι όταν γράφω θέλω ο αναγνώστης να έχει τη δυνατότητα να επισκέπτεται ένα διαφορετικό σύμπαν. Η ζούγκλα έχει συνεπώς τη δική της γλώσσα. Είναι κοφτή και γεμάτη υγρασία όπως λέτε. Το νεύμα, η χειρονομία κυριαρχούν. Εκείνα που αποσιωπώνται είναι τα περισσότερα.

Το μυθιστόρημα μας φέρνει σε επαφή με τα προβλήματα της μητρότητας. Με ποιον τρόπο οδηγείστε εκεί και κατά πόσο παίζει ρόλο η προσωπική σας εμπειρία;

Νομίζω πολύ. Το βιβλίο άρχιζε να σχηματίζεται όταν έμεινα έγκυος. Αποφάσισα τότε πως η αφήγηση θα αναφέρεται σε μια γυναίκα που θέλει απεγνωσμένα να κάνει παιδιά, δεν τα καταφέρνει κι έτσι υιοθετεί μια σκύλα. Ηθελα να εξερευνήσω την πιο σκοτεινή πλευρά της μητρότητας. Στην Κολομβία και σχεδόν σε όλη τη Λατινική Αμερική η μορφή της μητέρας οφείλει να πλησιάζει την τελειότητα. Είναι η προσωποποίηση της Παρθένου Μαρίας. Σχεδόν δεν είναι γυναίκα, είναι η αγνότητα. Προφανώς και είναι ψέμα. Η μητέρα είναι ανθρώπινο ον. Καμιά φορά δεν συμπαθεί το παιδί της, είναι κουρασμένη, αιμορραγεί, πονάει. Αυτά τα θεωρούμε «εγκλήματα» και τη φορτώνουμε ενοχές. Ετσι ήθελα να μιλήσω για πράγματα που «απαγορεύονται» να ειπωθούν ανοιχτά.

Μπορείτε να μας σκιαγραφήσετε τους βασικούς σας χαρακτήρες; Ποιο είναι το κλειδί του δεσμού τους;

Θα σας απαντήσω με μια πραγματική ιστορία: όταν βγήκε το βιβλίο με κάλεσαν σε μια λέσχη ανάγνωσης στην Κολομβία. Τα μέλη της ήταν αποκλειστικά γυναίκες νεαρής ηλικίας. Μου είπαν πως δεν εύχονται για τον εαυτό τους να έχουν μια σχέση παρόμοια της Νταμάρις με τον Ροχέλιο (τους πρωταγωνιστές του βιβλίου). Τους απάντησα ευγενικά, να περιμένουν μερικά χρόνια και ύστερα να το ξανασυζητήσουμε. Υστερα είχα μια άλλη συνάντηση, όπου οι άνθρωποι της λέσχης είχαν μέσο όρο ηλικίας τα εξήντα χρόνια. Μου είπαν ότι στο βιβλίο περιγράφω ακριβώς την πορεία του γάμου τους. Βλέπετε; Η Νταμάρις είναι μια νέα γυναίκα που θέλει να μείνει έγκυος πάση θυσία. Δεν μπορεί να τα καταφέρει κι έτσι υιοθετεί μια αδέσποτη σκύλα. Στη πορεία, αυτή η κίνηση θα την αλλάξει για πάντα. Ο Ροχέλιο είναι ένας άγριος άντρας και κακομεταχειρίζεται τα σκυλιά επίσης. Προς το τέλος καταλαβαίνουμε ότι μπορεί να προσφέρει και τρυφερότητα. Δεν είμαστε ένα μονολιθικό πράγμα: κακοί ή καλοί. Περιέχουμε και τα δύο.

Αναδεικνύετε στο βιβλίο πως είμαστε φτιαγμένοι από τις αντιφάσεις μας. Με ποιον τρόπο φτάνετε αφηγηματικά μέχρι τον πυρήνα των χαρακτήρων σας;

Οταν έμενα σε εκείνη την απομονωμένη περιοχή όπου λαμβάνει χώρα το μυθιστόρημα, είχα έναν νεαρό μαθητή του οποίου ο πατέρας ήταν στη φυλακή. Είχε σκοτώσει τον αδερφό του. Οταν βγήκε ήρθε να με ευχαριστήσει ευγενικά που μάθαινα στον γιο μου γράμματα. Φαινόταν δουλευταράς και καλός οικογενειάρχης. Ομως, ξέρετε, κάθε φορά που τον έβλεπα στα μάτια, μονολογούσα με τρόμο πως αυτός ο άνθρωπος είναι και φονιάς. Δεν είμαστε από ένα υλικό αποκλειστικά. Στο μυθιστόρημα ήθελα να δω το πώς ένας σχεδόν κανονικός άνθρωπος μπορεί να βρεθεί σε μια κατάσταση όπου θα πνιγεί στη βαρβαρότητα. Ξέρετε, η Κολομβία βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση πολύ καιρό. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, οι άνθρωποι της μιας πλευράς αποκτηνώνουν τον αντίπαλο για να τον βλάψουν χωρίς «τύψεις». Και αυτό, όπως ξέρετε, είναι ένας μηχανισμός δολοφονικής προπαγάνδας και τίποτε άλλο. Με το βιβλίο ήθελα να φτιάξω έναν γυναικείο χαρακτήρα που ήταν κοντά σε μένα όπως η Νταμάρις, η οποία έχει επιθυμίες, και να την ρωτήσω: πώς και γιατί βγαίνει η βία από μέσα σου; Αυτή ήταν η πόρτα που με οδήγησε στο ξεκλείδωμα της πλοκής.

Με ποιους τρόπους πιστεύετε
ότι η βία αναδύεται μέσα από τον άνθρωπο;

Υπάρχουν πολλοί λόγοι, όσοι και η φύση του ανθρώπου. Η ηρωίδα μου για παράδειγμα είναι μια μαύρη γυναίκα που ζει στις παρυφές της ζούγκλας. Είναι φτωχή, μόνη, με απίστευτες αγωνίες να την αυλακώνουν καθημερινά. Δεν έχει βοήθεια από πουθενά. Δεν έχει τελειώσει καν το σχολείο. Παντρεύεται έναν άντρα ο οποίος είναι μοναχικός και έχει βίαια ένστικτα. Δεν έχει επιλογές, δεν μπορεί να πάει σε ψυχολόγο. Ολα είναι πρωτεϊκά. Τα αδιέξοδα τη φέρνουν στο μονοπάτι της βίας. Εκεί τη σπρώχνει ολοκληρωτικά το σύμπλεγμα των ενοχών που έχει. Προσπαθεί να τις αποφύγει, αλλά μάταια.

Παίζει ρόλο εδώ η σχέση της με τη σκύλα;

Σαφώς. Το σκυλί είναι σαν παιδί, από τα πιο πιστά πλάσματα στον άνθρωπο. Η σκύλα της Νταμάρις μένει συνέχεια έγκυος. Αυτό που δεν έχει η πρωταγωνίστριά μου. Αρχίζει και ζηλεύει αφόρητα τις εγκυμοσύνες της. Η σκύλα, από την άλλη μεριά, δεν δείχνει να ενδιαφέρεται πολύ για τα παιδιά της. Συνεχώς τα εγκαταλείπει. Και αυτή η «αχαριστία» προς τη φύση εξοργίζει την Νταμάρις. Ολοι έχουμε ανάλογα συναισθήματα που μας κατακλύζουν. Εχουμε όμως δυνατότητες και εργαλεία για να κατευνάσουμε ή να διώξουμε το κακό. Η πρωταγωνίστρια δεν έχει κανένα και δεν μπορεί να επεξεργαστεί τον εαυτό της.

Η ενοχή που αναφέρετε πόσο επηρεάζει τη συμπεριφορά των χαρακτήρων σας;

Μεγάλωσα ως καθολική, δεν είμαι πια. Ενα μεγάλο μέρος, όπως ξέρετε, των κατοίκων της Λατινικής Αμερικής είναι φανατικοί καθολικοί, όπως και στην Κολομβία. Οι καθολικοί στον πυρήνα τους γεννιούνται με το στίγμα της ενοχής. Ακόμη και σ’ εμένα δεν έχει φύγει τελείως. Αυτή είναι μια ισχυρή δύναμη στη συνείδηση πολλών συνανθρώπων μου. Οι γυναίκες της χώρας μου μεγαλώνουν με ακόμη μεγαλύτερες ενοχές, γιατί αισθάνονται πως ό,τι και να κάνουν δεν θα ικανοποιήσουν ποτέ τις προσδοκίες. Δεν θα είναι ποτέ πλήρεις μέσα στα πρότυπα του να είναι και σέξι, και μητέρες, και σκληρά εργαζόμενες, και πολλά άλλα. Ξέρετε, τα έχω περάσει κι εγώ. Η Κολομβία επίσης είναι μια κοινωνία με μεγάλες ανισότητες και αυτό προσπαθώ επίσης να το αντικρίσω μέσα από το μυθιστόρημα. Πριν από μερικά χρόνια δεν θα ήταν καθόλου εύκολο να γράψω ένα βιβλίο για τη μητρότητα. Αρα τα πράγματα έχουν προχωρήσει και χρειάζεται να χτίσουμε πάνω σε αυτό.    

Για ποιον λόγο γράφετε λογοτεχνία;

Ωραία ερώτηση. Θαρρώ για να αποκτήσω μέρος της ελευθερίας μου!

{1BSYG}Πιλάρ Κιντάνα{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η σκύλα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Χριστίνα Θεοδωροπούλου{CR}Εκδ. Πατάκη, σελ. 144{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 9,90 ευρ{4BTIM}ώ