Η τεμπελιά, μια μετακαπιταλιστική επιθυμία

Ο Σαλβαντόρ Νταλί, μάλιστα, έλεγε ότι κι αυτό πολύ είναι. «Πρέπει να λύσετε το πρόβλημα του ύπνου χωρίς τον ύπνο, που είναι η ουσία της διαλεκτικής του ονείρου, καθώς η ανάπαυση ισορροπεί στο τεντωμένο και αόρατο νήμα που χωρίζει τον ύπνο από την αφύπνιση», έγραφε το 1951 στα «50 μαγικά μυστικά της ζωγραφικής». Εκείνος ξεκουραζόταν μόλις για μερικά δευτερόλεπτα. Και για να το πετύχει, καθόταν σε μια δερμάτινη πολυθρόνα κρατώντας ένα βαρύ κλειδί πάνω από ένα αναποδογυρισμένο πιάτο: η πτώση του κλειδιού τον ξυπνούσε.

Αυτή την ωφελιμιστική σιέστα, έστω και λίγο μεγαλύτερη σε διάρκεια, την έχουν τιμήσει πολλές προσωπικότητες της Ιστορίας, όπως ο Αριστοτέλης, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι (είκοσι λεπτά ανά τέσσερις ώρες), ο Ναπολέων, ο Βικτόρ Ουγκό, ο Αλμπερτ Αϊνστάιν, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ και ο Τζον Κένεντι. Υπάρχει όμως και η άλλη σιέστα, η πραγματική, η μεσογειακή (από τη λατινική λέξη sexta, που παραπέμπει στην έκτη ώρα μετά την αυγή), σαν κι αυτή που έκανε στην Τυνησία ο Αντρέ Ζιντ, που έπασχε από αϋπνίες. Μια σιέστα που είναι ταυτόχρονα ευχάριστη και βαριά, αισθησιακή και ζωώδης. Ναι, ζωώδης. Οπως γράφει ο Πασκάλ Ρισέ στο περιοδικό L’Obs, το 85% των θηλαστικών κοιμούνται πολλές φορές την ημέρα. Οι χιμπατζήδες είναι ενεργοί το πρωί, αλλά το μεσημέρι κοιμούνται. Πολλοί πίθηκοι κοιμούνται 17 ώρες την ημέρα.

Ο άνθρωπος, πάλι, είναι βασικά μονοφασικός, ο ύπνος του δηλαδή είναι θεωρητικά μονοκόμματος. Αυτό όμως είναι μια κοινωνική κατασκευή, που επιβλήθηκε κατά τη Βιομηχανική Επανάσταση. Νωρίτερα, ο άνθρωπος κοιμόταν τη νύχτα σε δύο χρόνους. Οπως απέδειξε ο αμερικανός ερευνητής Ρόμπερτ Ικερκ, υπήρχε ένας πρώτος ύπνος, ύστερα μια διακοπή ανάμεσα στα μεσάνυχτα και στις δύο το πρωί, και στη συνέχεια ένας δεύτερος ύπνος. Κατά τη διακοπή, οι άνθρωποι φρόντιζαν τα ζώα, κοίταζαν τη φωτιά, έκαναν έρωτα, προσεύχονταν, έκαναν διαλογισμό. Το καλοκαίρι ήταν διαδεδομένη και η μεσημεριανή σιέστα, ιδιαίτερα μεταξύ των εργατών γης που ξυπνούσαν πολύ νωρίς: δείτε τους σχετικούς πίνακες του Ζαν-Φρανσουά Μιγέ (1866) και του Βίνσεντ Βαν Γκογκ (1890).

Ιδού λοιπόν οι δύο σιέστες: του μυρμηγκιού και του τζιτζικιού. Η νεοφιλελεύθερη και η αντικαπιταλιστική. Η γόνιμη, που σε κάνει έναν δημιουργικό εργαζόμενο, και η άγονη, που σε κάνει ζόμπι. Τι ωραία που είναι όμως να γίνεσαι μερικές φορές ζόμπι, ιδίως όταν βρίσκεσαι σε διακοπές!

Για την τεμπελιά έχουμε πολλές εικόνες, και καμιά δεν είναι καλή, γράφει στην El País ο Χουάν Εβαρίστο Βαλς, καθηγητής φιλοσοφίας του Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης και συγγραφέας του βιβλίου «Η μεταφυσική της τεμπελιάς». Oι ηθικολόγοι τη χαρακτηρίζουν αμαρτία, που θεραπεύεται με τη θεία αρετή της προκοπής. Οσοι κηρύσσουν τον καπιταλισμό ως θρησκεία υποστηρίζουν ότι είναι μια διαστροφή, ότι αν δεν κάνουμε τίποτα δεν θα πετύχουμε και τίποτα. Oι μεταφυσικοί θεωρητικοί του wellness λένε πως αν βελτιστοποιήσουμε τον ύπνο μας ακολουθώντας τις οδηγίες ενός smartwatch θα μπορέσουμε να αξιοποιήσουμε καλύτερα την ενέργειά μας.

Για τον ισπανό καθηγητή, πάλι, η τεμπελιά είναι μια επιθυμία ανυπακοής, μια γραμματική της απάρνησης, ένα πάθος του σώματος που αρνείται να ακολουθήσει τις εντολές. Οταν ο κανόνας είναι να κινούμαι αδιάκοπα και να δουλεύω συνεχώς, η εξέγερση συνίσταται στο να σταματώ. Οταν μου ζητείται να είμαι σε υπερδιέγερση, η αντίσταση συνίσταται στην ηρεμία και τη βραδύτητα. Οταν καλούμαι να μη σταματώ να ανταγωνίζομαι, με αποτέλεσμα να μην έχω φίλους αλλά επαφές, η δόξα συνίσταται στο να είμαι δεύτερος και αυτό να μου αρκεί. Τη δεκαετία του ’60, οι Zombies ψιθύριζαν ότι το καλοκαίρι είναι η εποχή του έρωτα. Και η τεμπελιά είναι ακριβώς αυτό: ένας έρωτας ασυγκράτητος, αυτό που ο πολιτικός φιλόσοφος Μαρκ Φίσερ αποκάλεσε μετακαπιταλιστική επιθυμία. Μια επιθυμία που δεν ζητά από τη ζωή ούτε περισσότερα ούτε καλύτερα: της λέει απλώς «ξανά!»

Είναι καλοκαίρι, και θέλω να είμαι απολύτως άχρηστος, απολύτως αιθέριος, απολύτως απών, βροντοφωνάζει ο Χουάν Εβαρίστο Βαλς. Είναι καλοκαίρι και το μόνο που θέλω είναι να γίνω ένα σώμα που επιπλέει ανάμεσα στα κύματα, ατάραχο και διαφανές σαν τη μέδουσα. Η τεμπελιά σηματοδοτεί εκείνη τη στιγμή που, όπως έλεγε ο Ρολάν Μπαρτ, το σώμα μου ακολουθεί τις δικές του ιδέες, γιατί το σώμα μου έχει ιδέες που εγώ δεν έχω. Και οι πολύτιμες και ενδόμυχες αυτές ιδέες λένε ότι οι ζωές μας δεν διέπονται από ένα πεπρωμένο ούτε από μια αποστολή που τις δικαιολογεί. Το σώμα μας φουσκώνει, βαραίνει και πέφτει κάθε καλοκαίρι για να μας θυμίζει ότι η ζωή στερείται νοήματος, ζητά να τη γιορτάζουμε, και γι΄αυτό είναι παράξενη και υπέροχη.

—

Για να μην κάνει τίποτα

O Μαρσέλ Ντυσάν έλεγε στο τέλος της ζωής του πως είναι αναπνευστήρας. H Αγκνες Μάρτιν υποστήριζε πως δεν ήταν ζωγράφος, ούτε καν γυναίκα, αλλά μόνο το πόμολο μιας πόρτας. Η Μαργκερίτ Ντιράς ονειρευόταν να μαζέψει δυνάμεις για να αποσυρθεί από τον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία και να μην κάνει τίποτα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο αμερικανοκουβανός καλλιτέχνης Γκονσάλες-Τόρες γέμισε τη Νέα Υόρκη με φωτογραφίες του άδειου κρεβατιού που είχε μοιραστεί με τον εραστή του, ενώ στη Βιέννη η Αν Γκλάσνερ οργάνωνε συλλογικές σιέστες ή έπεφτε για ύπνο στη μέση του δρόμου για να δείξει ότι στην πόλη δεν μπορούμε να χαλαρώσουμε ούτε να ξεκουραστούμε. Από πού βγήκαν αυτές οι ιδέες – αναρωτιέται ο Χουάν Εβαρίστο Βαλς – που αντιστοιχούν σε ένα απείθαρχο φαντασιακό της τεμπελιάς; Πώς εφευρέθηκαν αυτές οι επιθυμίες;