Σίφνος, όπως λέμε αγγειοπλαστική

Κούπες στο κόκκινο χρώμα του πηλού, στεγνώνουν μέχρι και σήμερα απλωμένες κάτω από τον ήλιο σε κάποια παραλία της Σίφνου. Μαζί με σκεύη μαγειρικής, πιάτα, τσανάκες και βαθιά μεγάλα μπολ που είτε ψήνουν σε αργή θερμοκρασία το φαγητό στον φούρνο, είτε κρατάνε δροσερές τις σαλάτες ή τα φρούτα που σερβίρονται μέσα σε αυτά. Χειρονομίες καθημερινής ζωής όπως οι στάμνες που φυλάνε νερό, κιούπια για το λάδι ή το κρασί συγκρότησαν εδώ και δεκαετίες, την αγγειοπλαστική παράδοση της Σίφνου.

Το Δίκτυο Αρχιπέλαγος – ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός με αποστολή τη διαφύλαξη, την καταγραφή και την προβολή της οπτικοακουστικής κληρονομιάς των Κυκλάδων – ξεδιπλώνει την ιστορική εξέλιξη και τον διαρκή συσχετισμό αυτής της μοναδικής σιφναίικης τέχνης. Το κοινό μπορεί να εξερευνήσει τα πολλαπλά της επίπεδα στο αρχείο ανοιχτής πρόσβασης του οργανισμού στο πλαίσιο του προγράμματος «Αγγειοπλαστική της Σίφνου» μέσα από ένα ευρύ φάσμα αρχειακού υλικού, μια νέα σειρά ντοκιμαντέρ, καθώς και μια εν εξελίξει διεπιστημονική έρευνα.

Από τις αρχές του 19ου αιώνα, το κυκλαδίτικο νησί φιλοξένησε μερικά από τα πιο παραγωγικά και φημισμένα εργαστήρια αγγειοπλαστικής στο Αιγαίο, επισημαίνει η σειρά ταινιών με σκηνοθετική υπογραφή του Τζέικομπ Μο παρουσιάζοντας προσωπογραφίες των τεχνιτών που διατηρούν έως σήμερα υπαρκτή αυτήν την παράδοση. Σήμερα, καθώς η χρήση της κεραμικής έχει αλλάξει προσανατολισμό από το τοπικό στο τουριστικό κοινό, περισσότερα από δεκαπέντε εργαστήρια, που βρίσκονται σε διάφορα σημεία του νησιού, συνεχίζουν να παράγουν ξεχωριστά κεραμικά αντικείμενα.

Εδώ και αιώνες, η κεραμική είναι στενά συνδεδεμένη με την πολιτιστική κληρονομιά, την καλλιτεχνική δημιουργία και την οικονομία του νησιού. Η Σίφνος ως τόπος με πλούσια κοιτάσματα πηλού κατάλληλα για την παραγωγή ανθεκτικών στη θερμότητα αγγείων έδωσε την πρώτη ύλη. Αλλά και η εύκολη πρόσβαση του νησιού σε γλυκό νερό μέσω ενός εκτεταμένου δικτύου πηγών, ευνόησαν την ανάπτυξη της αγγειοπλαστικής. Επίσης η διαμόρφωση της ακτογραμμής της Σίφνου με τους προστατευμένους κόλπους συνέβαλλε στην άμεση φόρτωση και μεταφορά προϊόντων με καΐκι, ώστε οι εργατικοί τεχνίτες να διοχετεύσουν τα προϊόντα τους και σε άλλες αγορές.

13 ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ. Μέχρι σήμερα, περισσότερα από δεκαπέντε αγγειοπλαστικά εργαστήρια συνεχίζουν να παράγουν ιδιαίτερα κεραμικά αντικείμενα, φημισμένα τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Στα δεκατρία ντοκιμαντέρ παρακολουθούμε τους αγγειοπλάστες στα εργαστήριά τους να αφηγούνται ιστορίες και να δημιουργούν κεραμικά με διαφορετικές τεχνικές και προσεγγίσεις. Συνδέοντας πλάνα παρατήρησης, αρχειακό υλικό και συνεντεύξεις σε βάθος, η σειρά με τα δεκατρία βίντεο-πoρτρέτα απεικονίζει τις ιστορίες πολλών γενεών και τη σημερινή δραστηριότητα ισάριθμων ενεργών εργαστηρίων στη Σίφνο.

Σε συνεργασία με το Σωματείο Αγγειοπλαστών Σίφνου, την ομάδα εργασίας του Μουσείου Αγγειοπλαστικής Σίφνου, το αρχείο Κοσμά Ξενάκη και διάφορα περιφερειακά αρχεία, το πρόγραμμα του Αρχιπελάγους παρουσιάζει το ψηφιοποιημένο αρχειακό υλικό που αναφέρεται στο πανόραμα της ιστορίας και της σημερινής δραστηριότητας των τεχνιτών του νησιού. Μια σειρά φωτογραφιών, εγγράφων και οπτικοακουστικών τεκμηρίων που προέρχονται από διάφορα τοπικά εργαστήρια, περιφερειακά αρχεία και ιδιωτικές συλλογές απεικονίζουν την τεχνική και συμβολική γνώση που συσσωρεύεται από γενιά σε γενιά: τεχνικές για τον εντοπισμό και την ανάμειξη πηλού, τα είδη των εργαλείων που χρησιμοποιούνται στα διάφορα στάδια της αγγειοπλαστικής, την κοινωνική και πολιτιστική ζωή των αγγειοπλαστών. Το αρχείο συμπληρώνεται από αρχειακές συλλογές που αφορούν μεμονωμένα εργαστήρια και συλλέκτες.

Η ΣΥΛΛΟΓΗ ΞΕΝΑΚΗ. Από τις πιο ιδιαίτερες και ολοκληρωμένες συλλογές είναι εκείνη του εικαστικού Κοσμά Ξενάκη. Η συλλογή έχει παραχωρηθεί από την κληρονομιά του Κοσμά Ξενάκη στο Σωματείο Αγγειοπλαστών Σίφνου και αποτελεί τον πυρήνα των εκθεμάτων του Μουσείου Κεραμικής Σίφνου. Η επιλογή φωτογραφιών από τον γάλλο συγγραφέα και κοινωνιολόγο Emmanuel Garrigues το 1982, παρουσιάζει τη Συλλογή Χειροποιήτων στην αρχική της διαμόρφωση μέσα στην κατοικία του Ξενάκη στη Σίφνο. Η συγκρότηση της συλλογής ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Τότε η παραγωγή κεραμικών λειτουργικής χρήσης είχε αρχίσει να φθίνει λόγω της εισαγωγής νέων υλικών και οικονομικών αλλαγών. Εκείνη την εποχή, ο Ξενάκης άρχισε να συλλέγει μαγειρικά σκεύη και εργαλεία, πολλά από τα οποία του δόθηκαν ως δωρεές από τα τοπικά εργαστήρια κεραμικής. Αυτά τα αντικείμενα, που αποτελούν τη Συλλογή Χειροποιήτων του, παρέχουν ανεκτίμητες υλικές μαρτυρίες για τη σιφναίικη κεραμική παραγωγή κατά την περίοδο έλευσης μιας ιστορικής αλλαγής στις μεθόδους παραγωγής και διανομής.

Παράλληλα με τη δραστηριότητά του στο νησί ως συλλέκτης, ο Ξενάκης φρόντισε να καταγράψει σχολαστικά τα αντικείμενα και την ίδια τη διαδικασία συλλογής σε ένα σημειωματάριο που περιλάμβανε διαγράμματα, σκίτσα, σημειώσεις και ένα μερικώς υλοποιημένο σύστημα τεκμηρίωσης για την ταξινόμηση των επιμέρους αντικειμένων της συλλογής. Κάθε αντικείμενο ήταν αριθμημένο, μετρημένο και συνοδευόταν από λεπτομερείς σημειώσεις σχετικά με το εργαστήριο προέλευσης, τη χρήση και τον προηγούμενο ιδιοκτήτη του. Οπως δηλώνει σε μια ανοιχτή επιστολή του στην τοπική εφημερίδα «Σιφναϊκή Φωνή» τον Ιούνιο του 1982, ζητώντας από τους Σιφναίους να συμβάλουν στην προσπάθειά του, «[η συλλογή] θα μας βοηθήσει να διατηρήσουμε με κάποιο τρόπο την ιστορική μαρτυρία του πολιτισμού της καθημερινής ζωής μας».