Ο μυστηριώδης κύριος Οπενχάιμερ

Λαμπρό μυαλό με αινιγματική προσωπικότητα και μυστηριώδη ζωή ήταν αδύνατον να μη γοητεύσει συγγραφείς, σκηνοθέτες και συνθέτες από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου έως τις μέρες μας με αποτέλεσμα να έχει ουκ ολίγες φορές βρεθεί ως πρωταγωνιστής σε ντοκιμαντέρ και μίνι τηλεοπτικές σειρές, σε θεατρικά έργα και βιβλία, σε graphic novels, ταινίες μεγάλου μήκους, ακόμη και μια όπερα. Τελικά όμως ποιος ήταν πραγματικά ο Τζούλιους Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, ο «πατέρας της ατομικής βόμβας»; Μια καταρρακωμένη ιδιοφυΐα; Η στοιχειωμένη από την ίδια του την εφεύρεση προσωπικότητα που απαγγέλλει έναν στίχο από την «Μπαγκαβάντ Γκίτα» (απόσπασμα από το ινδικό έπος «Μαχαμπαράτα») σε ένα ντοκιμαντέρ του NBC News του 1965 – «τώρα έγινα ο θάνατος, ο καταστροφέας των κόσμων»; Ή μήπως ένας χαρισματικός και αντιφατικός συνάμα χαρακτήρας, θύμα των ως τώρα προσπαθειών να αποκαλύψουν ένα από τα πιο συναρπαστικά πρόσωπα που έχουν απασχολήσει τον δημόσιο βίο κατά τον 20ό αιώνα;

Ενόψει της κυκλοφορίας στην Ελλάδα (στις 24 Αυγούστου) της ταινίας «Οπενχάιμερ» του Κρίστοφερ Νόλαν – η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία που θα ασχοληθεί με τη ζωή του επιστήμονα στο σύνολό της και η οποία έκανε πρεμιέρα στις Ηνωμένες Πολιτείες στις 21 Ιουλίου – με πρωταγωνιστή τον Κίλιαν Μέρφι στον ομώνυμο ρόλο, γεννιέται το ερώτημα αν τελικά το κινηματογραφικό αυτό εγχείρημα θα αποτελέσει την ευκαιρία να δούμε το πραγματικό πρόσωπο του επιστήμονα αλλά και την άκρως απόρρητη έρευνα της κατασκευής της ατομικής βόμβας, μιας ανακάλυψης που άλλαξε τον ρου της Ιστορίας.

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ. Γεννημένος σε μια εβραϊκή οικογένεια της Νέας Υόρκης το 1904 ο Οπενχάιμερ αποφοίτησε με διάκριση από το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ σε μόλις τρία χρόνια. Το πανεπιστημιακό πτυχίο ήταν όπως φαίνεται το εύκολο κομμάτι που είχε να διαχειριστεί ο νεαρός τότε επιστήμονας. Διότι το δύσκολο ήταν η μάχη που έδινε με τα προβλήματα ψυχικής υγείας που αντιμετώπιζε, ενώ έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Κατέληξε υπό επιτήρηση αφού έβαλε χημικά σε ένα μήλο που άφησε στο γραφείο του καθηγητή του. Αλλά όταν ξέσπασε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος το 1939, είχε μεταμορφωθεί σε έναν αξιοσέβαστο φυσικό στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ. «Ηταν ένα διανοούμενο παμφάγο ον που διάβαζε σανσκριτικά, αγαπούσε την ελισαβετιανή ποίηση, ίππευε και έφτιαχνε ένα υπέροχο μαρτίνι», λέει ο Κάι Μπερντ συν-συγγραφέας (με τον Μάρτιν Σέργουιν) της βραβευμένης με Πούλιτζερ βιογραφίας του 2005 «Ο θρίαμβος και η τραγωδία του Ρόμπερτ Οπενχάιμερ» (στα ελληνικά σε μετάφραση Μαριλένας Κορωναίου από τις εκδόσεις Τραυλός).

Ο έρωτάς του για την Τζιν Τάτλοκ που ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος ήταν εκείνος που τον αφύπνισε πολιτικά. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με το ότι μέλη της οικογένειάς του, φίλοι του και η μέλλουσα σύζυγός του ήταν μέλη του Κόμματος δημιούργησαν υποψίες γύρω από το άτομό του και προβλήματα στη ζωή του παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ουδέποτε εντάχθηκε στο Κόμμα.

Οι πολιτικές τάσεις του δεν στάθηκαν εμπόδιο στο να στρατολογηθεί, στις αρχές του 1942, για ένα μυστικό πρόγραμμα που είχε τις ευλογίες του προέδρου Ρούζβελτ με στόχο την κατασκευή ατομικής βόμβας πριν από τους Γερμανούς. Το καλοκαίρι του 1942, ο Οπενχάιμερ οργάνωσε μια σειρά από μυστικά σεμινάρια στο Μπέρκλεϊ, όπου οι κορυφαίοι φυσικοί των Ηνωμένων Πολιτειών ανέλυσαν τις ιδέες τους για την κατασκευή μιας βόμβας. Και εκεί ο Οπενχάιμερ ανέδειξε το ταλέντο του να διαχειρίζεται τους ανθρώπους αφήνοντας τους πάντες έκπληκτους με την απαλή αλλά χαρακτηριστική φωνή του που μαγνήτιζε όσους τον άκουγαν.

Το εργαστήριό του ήταν μόνο ένα μέρος του περίφημου Manhattan Project. Χτισμένο στη θέση ενός πρώην σχολείου αρρένων, το Λος Αλαμος ήταν μία από τις τρεις «μυστικές πόλεις» που διαμορφώθηκαν από την κυβέρνηση των ΗΠΑ στα τέλη του 1942 και στις αρχές του 1943. Οι άλλες δύο ήταν οι Οουκ Ριτζ στο Τενεσί και Χάντφορντ στην Ουάσιγκτον.

Πειράματα και δοκιμές στέφονται με επιτυχία. Στις 6 Αυγούστου 1945, η πρώτη βόμβα πλήττει την ιαπωνική πόλη της Χιροσίμα. Τρεις μέρες αργότερα, βομβαρδίζεται το Ναγκασάκι. Οι εκτιμήσεις για τους θανάτους από τις δύο βομβιστικές επιθέσεις ποικίλλουν ευρέως, από 110.000 έως και 210.000. Στις 15 Αυγούστου, ο αυτοκράτορας Χιροχίτο ανακοινώνει την παράδοση της Ιαπωνίας. Ο Οπενχάιμερ ωστόσο δεν είναι ικανοποιημένος. Τον Οκτώβριο του 1945, δηλώνει στον αμερικανό πρόεδρο Χάρι Τρούμαν: «Νιώθω ότι έχω αίμα στα χέρια μου».

ΕΓΙΝΕ ΣΤΟΧΟΣ. Σύντομα ο Οπενχάιμερ άρχισε να μιλάει δημόσια για τους κινδύνους του ατομικού πολέμου, παρόλο που συνέχιζε να ενεργεί ως σύμβουλος πυρηνικών όπλων για την κυβέρνηση των ΗΠΑ. Τον Νοέμβριο του 1945, μιλώντας σε ένα ακροατήριο στη Φιλαδέλφεια είπε ότι η βόμβα ήταν «με όλα τα πρότυπα του κόσμου στον οποίο μεγαλώσαμε… ένα κακό πράγμα» και έδινε τηλεοπτικές συνεντεύξεις επισημαίνοντας τον κίνδυνο ενός πυρηνικού πολέμου. Το γεγονός αυτό τον μετέτρεψε σε στόχο με αποτέλεσμα την άρση της άκρως απόρρητης άδειας ασφαλείας που του είχε παρασχεθεί. Στόχος ο οποίος και επετεύχθη έπειτα από μια σχεδόν δίμηνη ακρόαση, η οποία έπληξε ανεπανόρθωτα τη φήμη του, όπως φάνηκε και τη νεκρολογία των «New York Times» στην οποία αναφερόταν ότι «ο περίπλοκος αυτός άνθρωπος, ωστόσο, ποτέ δεν κατάφερε να διαλύσει πλήρως τις αμφιβολίες για τη συμπεριφορά του». Η απόφαση για την άδεια ασφαλείας του δεν ανακλήθηκε παρά μόλις τον περασμένο Δεκέμβριο, με καθυστέρηση 68 ετών. Μία ακόμη απόδειξη πως ο μύθος του Οπενχάιμερ παραμένει ζωντανός μισό και πλέον αιώνα μετά τον θάνατό του, το 1967 από καρκίνο. Και όπως όλοι οι μύθοι ίσως δεν αποκαλυφθεί πλήρως ποτέ.