Πέντε Μήδειες στο τέλος του καπιταλισμού

Το απόγευμα της περασμένης Παρασκευής, με τον ήλιο που έδυε να ρίχνει τις τελευταίες του καυτές αχτίδες πάνω στην Επίδαυρο, τη θερμοκρασία του κοινού που εισερχόταν στο αρχαίο θέατρο ανέβαζαν οι τέσσερις σκηνές οι οποίες απλώνονταν στην ορχήστρα ανάμεσα σε χιλιάδες άδεια πλαστικά μπουκάλια και δεμάτια με απορρίμματα. Από πάνω τους, μια σκαλωσιά στερέωνε μια μεγάλη οθόνη led και μια φωτεινή διαλυμένη επιγραφή Coca-Cola. Αυτή η εικόνα του σκηνικού που πριν από λίγες εβδομάδες πονοκεφάλιασε το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, με την πρώτη ματιά ερέθιζε τις ευαίσθητες χορδές των πιο αρχαιολάγνων θεατών που γέμισαν τις κερκίδες του θεάτρου. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, ήταν το πρώτο τολμηρό βήμα προς την αποδόμηση του σπουδαίου μύθου της Μήδειας, για να τον ανασυνθέσει ξανά ο Φρανκ Κάστορφ σε μια εξίσου μεγάλη παράσταση.

Ο σημαντικός γερμανός σκηνοθέτης, στην πρώτη του κάθοδο στο αργολικό θέατρο, παρουσίασε σε παγκόσμια πρεμιέρα στις 21 και 22 Ιουλίου τη δική του εκδοχή της «Μήδειας» ενώπιον περισσότερων από 16.000 θεατών. Ο επί σειρά ετών καλλιτεχνικός διευθυντής της βερολινέζικης Φολκσμπίνε, πιστός στην ανατρεπτική του δημιουργική προσέγγιση, έχοντας ως βάση τους στίχους του Ευριπίδη, οικοδόμησε πάνω τους ένα νέο έργο, προσθέτοντας με αποσπάσματα από τα «Ρημαγμένη όχθη», «Μήδειας υλικό» και «Τοπίο με Αργοναύτες» του Χάινερ Μίλερ και «Μια εποχή στην κόλαση» και «Εκλάμψεις» του «καταραμένου» Αρθούρου Ρεμπώ. Ολες οι πρώτες ύλες της τραγωδίας ήταν εκεί, συνδεδεμένα, ωστόσο, με σύγχρονα στοιχεία που έδιναν τροφή για σκέψη πάνω στα μηνύματα του μύθου της Μήδειας.

Εκκινώντας από τον ίδιο τον σκηνικό χώρο με τις σκηνές και τα πλαστικά μπουκάλια, μια σαφής αναφορά στην περιβαλλοντική κρίση αλλά κι έναν καταυλισμό, ένα no man’s land που έχει γίνει καταφύγιο της διωγμένης Μήδειας. Στο ίδιο κλίμα και οι προβολές στην οθόνη εικόνων από ένα νεκρό αστικό τοπίο με άδειους δρόμους, κοντέινερ να στοιβάζονται, συρματοπλέγματα να περικλείουν χώρους, κάμερες να επιβάλλουν την τάξη, διυλιστήρια να δουλεύουν στο φουλ και μεγάλα σήματα «προς πώληση» να δείχνουν τους ανθρώπους της σκηνής. Ο καπιταλισμός που κάποτε όριζε τις τύχες τους, τώρα τους έχει οδηγήσει σε αδιέξοδο αφού παρακμάζει κι εκείνος. Απέναντί του, όρθωναν το ανάστημά τους οι πέντε πρωταγωνίστριες, οι Στεφανία Γουλιώτη, Σοφία Κόκκαλη, Μαρία Ναυπλιώτου, Αγγελική Παπούλια και Ευδοκία Ρουμελιώτη. Ολες τους υποδύονταν τη Μήδεια, τα διαφορετικά της πρόσωπα που φωτίζονταν περισσότερο ή λιγότερο κάθε φορά, ανάλογα με τις καταστάσεις. Μπαίνοντας και βγαίνοντας διαρκώς στον πρωταγωνιστικό ρόλο, σε στιγμές υποδύονταν κι άλλες παρουσίες του έργου όπως της Κρέουσας, των παιδιών της Μήδειας και του χορού.

Κόντρα στην πατριαρχία

Οι προβολείς της θεατρικής αφήγησης ήταν στραμμένοι διαρκώς πάνω τους, αφήνοντας πιο πίσω τις ανδρικές φιγούρες που υποδύονταν οι Αινείας Τσαμάτης, Νικόλας Χανακούλας και Νίκος Ψαρράς. Αλλωστε, το φεμινιστικό άρωμα της παράστασης ανάβλυζε διαρκώς και οι βολές εναντίον της πατριαρχικής κοινωνίας με τις Μήδειες να μη σκύβουν το κεφάλι τους μπροστά στον Κρέοντα, ακόμα κι όταν τον ικέτευαν, περιφρονώντας τον και γελώντας στο πρόσωπό του ταυτόχρονα. Για να τις υποτάξει, ο ίδιος τις έφερνε διαρκώς σ’ έναν δευτερεύοντα σκηνικό χώρο, ένα κοντέινερ που φωτιζόταν από κόκκινους προβολείς εξωτερικά και στο εσωτερικό του θύμιζε στριπτιτζάδικο με στύλους για pole dancing, φθαρμένους καναπέδες και εικόνες γυμνών γυναικών κολλημένων στους τοίχους. Τις αντιδράσεις αυτές της τραγικής αναμέτρησης, κατέγραφε διαρκώς μια κάμερα, προβάλλοντας στη μεγάλη οθόνη τα στιγμιότυπα, σε μια έκφραση live video θεάτρου που έχει γίνει τάση τα τελευταία χρόνια στη δραματουργία κι εφαρμόστηκε και στην Επίδαυρο. Η παρουσία του ήταν δικαιολογημένη, για να δείξει όλα όσα συνέβαιναν στο κοντέινερ που οι θεατές αγνοούσαν ή μέσα στις σκηνές αλλά ήταν και μια αναφορά, σ’ αυτήν την ηδονική κλειδαρότρυπα που φέρνει σε πρώτο πλάνο η τηλεόραση.

Ιμπεριαλισμός και αντίσταση

Στο κάδρο του Κάστορφ μπήκε επίσης και ο ιμπεριαλισμός, βάζοντας τους ήρωές του να παίζουν γεωπολιτικά παιχνίδια στην άμμο, χαράζοντας σύνορα και φωνάζοντας μεγάλες επεκτατικές δυνάμεις όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα, η Ρωσία και η Τουρκία, προκαλώντας τες σε πόλεμο. Τιμή στους πολιτικούς εξόριστους ήταν ο ορισμός της Μακρονήσου που ακούστηκε στην ορχήστρα όπως και οι ιστορίες από την περίοδο του εμφυλίου, θυμίζοντας πως η διαμάχη ανάμεσα σε μια οικογένεια, σαν αυτή της Μήδειας, δεν είναι παρά μια θλιβερή σύρραξη μεταξύ φίλιων δυνάμεων. Χαρακτηριστική και η αναφορά «Πατρίδα όλων των σκλάβων, η εξέγερση», δείχνοντας τον δρόμο της αντίστασης μέσω του θεάτρου. Ιδιαίτερο χρώμα έδιναν και οι μουσικές επιλογές από τo «Break On Through» των Doors με τις εικόνες από κουλοχέρηδες στη μεγάλη οθόνη, μέχρι το «Μια φορά θυμάμαι μ’ αγαπούσες» της Αρλέτας και το «The Girl with the Moog in Her Hair» του Τζέι-Τζέι Γιοχάνσον, που άλλαζαν το κλίμα, περνώντας στην επόμενη φάση την αφήγηση. Ευφυές χιούμορ του Φρανκ Κάστορφ η ενσωμάτωση στον διάλογο της προειδοποίησης για την πολύωρη διάρκεια της παράστασης αφού «κι αυτός ο γερμανός σκηνοθέτης δεν βοηθάει», αλλά και το κρυφοκοίταγμα από το παράθυρο του κοντέινερ των θεατών που αποχωρούσαν ήσυχα από το θέατρο και τη «στενοχώρια» των ηρώων που δεν άδειασαν τα διαζώματα. Οι χιλιάδες που έμειναν πίσω πάντως, καταχειροκρότησαν, κάποιοι όρθιοι, τους συντελεστές.