Οταν η αρχιτεκτονική συναντά τη σύγχρονη τέχνη

«Είμαι παντού ξένος, όπως άλλωστε υποδηλώνει το όνομά μου» είχε δηλώσει σε συνέντευξή του στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ» το 1991 ο Ιάννης Ξενάκης, επιβεβαιώνοντας από τότε την απόσταση που τον χωρίζει από την Ελλάδα και το ευρύτερο κοινό, που τελικά ποτέ δεν τον αγκάλιασε μέσα από μια ιδιάζουσα δυσκολία να κατανοήσει το ιδιοφυές πολύπλευρο έργο του.

Είναι όμως εντυπωσιακό αυτό που πρόσφατα βιώσαμε στο ΕΜΣΤ, τη μοναδική συνεύρεση των Γιάννη Κουνέλλη και Ιάννη Ξενάκη, που το έργο του «Ψάπφα» ερμηνεύτηκε από τον εξαιρετικό σολίστα κρουστών Αλέξανδρο Γιοβάνο, στον εκθεσιακό χώρο με το εμβληματικό έργο του Κουνέλλη, εν μέσω πλήθους κόσμου, που στη συνέχεια βρέθηκε στην ταράτσα σε ένα μοναδικό πάρτι με το πρόγραμμα ηλεκτρονικής μουσικής εμπνευσμένο από τα έργα του Ξενάκη, που επιμελήθηκε το #StudioLabour. Ολα αυτά στα εγκαίνια της διπλής έκθεσης που επιμελήθηκε η διευθύντριά του Κατερίνα Γρέγου για τον Ιάννη Ξενάκη στο ΕΜΣΤ, και αποδείχθηκε μια καλή ευκαιρία να γνωρίσουμε καλύτερα και σε βάθος τη ζωή και το έργο του. Ενός από τους σπουδαιότερους καλλιτέχνες και διανοητές της ελληνικής διασποράς του 20ού αιώνα, ο οποίος υπήρξε αρχιτέκτονας, μηχανικός, μαθηματικός, στοχαστής, πρωτοπόρος συνθέτης της τέχνης με πολυμέσα και θεωρητικός της μουσικής, που από τη δεκαετία του ’50 έσπασε τους κώδικες της σύγχρονης μουσικής και δημιούργησε το δικό του είδος. Παράλληλα συνεργαζόμενος με τον Le Corbusier, άφησε πίσω του ένα μικρό αλλά σημαντικό αρχιτεκτονικό έργο. Αυτοεξόριστος στο Παρίσι από το 1947, με το τραύμα στο πρόσωπό του από έκρηξη αγγλικής οβίδας, μέσα από την αντιστασιακή του δράση, επιστρέφει στην Ελλάδα το 1974, μετά την πτώση της δικτατορίας αφού του δόθηκε χάρη. Επιδοτήθηκε και βραβεύτηκε από το γαλλικό υπουργείο Πολιτισμού και το 1982 αναγορεύεται ιππότης της Λεγεώνας της Τιμής και αργότερα αρκετά καθυστερημένα επίτιμος διδάκτορας του ΕΜΠ και του ΑΠΘ, λίγο πριν από τον θάνατό του το 2001.

Στο πλαίσιο του στόχου του Μουσείου για την προώθηση της πειραματικής τέχνης και των Ελλήνων της Διασποράς, η έκθεση στο ισόγειο με τίτλο «Ηχητικές Οδύσσειες» πραγματοποιείται 100 χρόνια από τη γέννηση του Ξενάκη σε συμπαραγωγή με το Musée de la Musique-Philharmonie de Paris και με τη συμβολή της κόρης του, Μάχης Ξενάκη. Στον 3ο όροφο του Μουσείου παρουσιάζεται η δεύτερη έκθεση με τίτλο «Ο Ξενάκης και η Ελλάδα» σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών και σε επιμέλεια του Σταμάτη Σχιζάκη.

Θεωρώντας ότι οι αρχιτεκτονικοί χειρισμοί προσδίδουν στα έργα τέχνης μια νέα αναγνωσιμότητα, εκτιμώ ότι οι χειρονομίες του γραφείου Flux Office που είχαν την επιμέλεια του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού των εκθέσεων, συγκροτούν μια πράξη διαμεσολάβησης της αρχιτεκτονικής για την καλύτερη δυνατή ανάδειξη του έργου του Ξενάκη.

Ειδικά στην προβληματική αίθουσα του ισογείου με τις τέσσερεις τεράστιες κολόνες στο κέντρο που διαλύουν τον χώρο, όπου φιλοξενείται η έκθεση «Ηχητικές Οδύσσειες», η Εύα Μανιδάκη και ο Θανάσης Δεμίρης κατέβασαν το εκθεσιακό επίπεδο με χρωματική διαφοροποίηση καθ’ ύψος, για να υποδεχθεί τα μικρής κλίμακας εκθέματα από τη ζωή και τις δράσεις του ιδιοφυούς Ξενάκη, με φωτογραφίες, επιστολές, βίντεο, βιβλία, παρτιτούρες και σχέδια, εντάσσοντας παράλληλα κατακόρυφες περσίδες. Στο κάτω μέρος τούς υποδέχονται αίθουσες που προβάλλονται «ηχητικά τοπία» του Ξενάκη στη μία πλευρά και στην άλλη σε όλο το μήκος, μία πραγματικά πρωτότυπη παρουσίαση της βιβλιοθήκης του Ξενάκη, σε μια υπερμεγέθη αυτοσχέδια κατασκευή όπου τα επιλεγμένα βιβλία – σπάνιες εκδόσεις από το ευρύ φάσμα των ενδιαφερόντων του – τοποθετούνται με το εξώφυλλο εμφανές σε φωτισμένες τετράγωνες θυρίδες, μαζί με προσωπικά του αντικείμενα. Αυτοσχέδιες είναι και οι μακρόστενες επιδαπέδιες και οι επίτοιχες βιτρίνες, καθώς και τα καλοσχεδιασμένα γραμμικά φωτιστικά, που αναρτώνται από την οροφή και φωτίζουν ατμοσφαιρικά τον χώρο από τη μέση και κάτω. Πρόκειται για ιδιοκατασκευές με προσεγμένες λεπτομέρειες, εξαιρετικά σύνθετες σε σχέση με την τελική απλότητα της μορφής μιας μοντερνιστικής αρχιτεκτονικής, προσαρμοσμένης στο πνεύμα που εκπέμπει το έργο του Ιάννη Ξενάκη, που προβάλλεται με τον καλύτερο τρόπο, δίνοντας τη δυνατότητα στο ευρύ κοινό να διαθέσει χρόνο, να αναγνωρίσει και να κατανοήσει καλύτερα το έργο του, ακούγοντας παράλληλα και ηχητικά αποσπάσματα από τις πρωτοποριακές του συνθέσεις.

Οι νέες αρχιτεκτονικές χειρονομίες, σε συνεργασία με αναγνωρισμένους αρχιτέκτονες, καθώς και οι καινοτόμες εκθέσεις που επιμελείται με τους συνεργάτες της στα δύο χρόνια της θητείας της η Κατερίνα Γρέγου επιβεβαιώνουν μια νέα δυναμική, προσελκύοντας ικανοποιητικά το ευρύ κοινό, ιδιαίτερα τις βραδιές των εγκαινίων των περιοδικών εκθέσεων που εμπλουτίζονται με εντυπωσιακά καλλιτεχνικά δρώμενα.